ΤΟ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟ ΤΡΑΥΜΑ
ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΚΑΙ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ

Π.ΚΥΜΙΣΗΣ
Καθηγητής Ψυχιατρικῆς
Διευθυντής Παιδοψυχιατρικοῦ Τμήματος
τοῦ Ἰατρικοῦ Κολλεγίου τῆς Ν. Ὑόρκης

    Τά τελευταῖα χρόνια παρατηρεῖται ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον γιά τό ρόλο πού παίζει τό ψυχολογικό τραῦμα στή ζωή τοῦ ἀνθρώπου. Στίς Η.Π.Α. ἀρκετά πανεπιστήμια ἱδρύουν Εἰδικά Προγράμματα Μεταπανεπιστημιακῶν Σπουδῶν μέ θέματα σάν "Τό ψυχολογικό τραῦμα", "Ἡ Ψυχολογία τῆς καταστροφῆς" κ.ἄ. Ἐπίσης πολλές ψυχιατρικές μονάδες ὀργανώνουν κέντρα ψυχολογικοῦ τραύματος, στά ὁποῖα προσφέρονται εἰδικές διαγνωστικές καί θεραπευτικές ὑπηρεσίες. Παράλληλα σέ τέτοια κέντρα γίνονται μελέτες πού ἀναφέρονται στή φύση, τίς ἐπιπτώσεις καί τήν ἀποτελεσματική ἀντιμετώπιση τοῦ ψυχολογικοῦ τραύματος.

    Ἐνῶ ἡ ἔννοια τοῦ φυσικοῦ τραύματος εἶναι κοινή καί αὐτονόητη, ἡ ἔννοια τοῦ ψυχολογικοῦ τραύματος εἶναι σχετικά νέα ἰδέα, πού λόγω τοῦ ὅτι εἶναι ἀφηρημένη, δύσκολα μπορεῖ ἐπακριβῶς νά καθοριστῆ.

    Οἱ ἐμπειρίες τοῦ Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, καί ἡ τραγωδία τοῦ Βιετνάμ, ἔδωσαν σημαντική ὤθηση στίς Η.Π.Α., γιά νά γίνουν συστηματικές μελέτες σχετικά μέ τό ρόλο πού παίζει τό ψυχολογικό τραῦμα στή ζωή.

    Πολλοί ἀπό τούς τραυματίες ἐπαρουσίαζαν συμπτώματα ὅπως ἄγχος, ἀϋπνίες, ἐφιάλτες καί σωματικά ἐνοχλήματα, τά ὁποῖα δέν μποροῦσαν νά δικαιολογηθοῦν πλήρως ἀπό τή φύση τῶν σωματικῶν τραυμάτων. Ἀλλά καί ἀρκετοί στρατιῶτες, πού δέν εἶχαν τραυματιστῆ σωματικά, εἶχαν ἀναπτύξει ψυχοπαθολογικά συμπτώματα σάν ἀποτέλεσμα τῶν ψυχοτραυματικῶν ἐμπειριῶν τοῦ πολέμου. Τέτοια συμπτώματα περιελάμβαναν διαταραχές ὄχι μόνο τοῦ συναισθήματος καί τῆς σκέψης, ἀλλά τῆς συμπεριφορᾶς, σέ σημεῖο πού νά δίνουν τήν ἐντύπωση, ὅτι τά ἄτομα αὐτά πάσχουν ἀπό ψυχιατρική διαταραχή. Ἡ αἰτιολογική σύνδεση αὐτῶν τῶν συμπτωμάτων μέ τήν ψυχοτραυματική ἐμπειρία, βοήθησε στό νά διευκρινιστῆ ὅτι τά ἄτομα αὐτά δέν πάσχουν ἀναγκαστικά ἀπό ψυχικά νοσήματα. Μέ βάση αὐτή τήν ἀρχή εἰσήχθη στό Διαγνωστικό Σύστημα Ψυχικῶν Διαταραχῶν (DSMIV) τό 1980 ἡ ἔννοια τῆς Μετατραυματικῆς Διαταραχῆς (Posttraumatic Stress Disorder PTSD).

    Ἡ μετατραυματική διαταραχή μπορεῖ νά ἐπέλθη μετά ἀπό φυσικό ἤ ψυχολογικό τραῦμα ἤ ἀκόμη καί μετά ἀπό συνδυασμό καί τῶν δύο. Τέτοια παραδείγματα εἶναι: ὁδικά, ἐργατικά ἤ ἄλλα ἀτυχήματα καί τραυματισμοί, φυσικές καταστροφές ὅπως σεισμοί, πλημμύρες, ἔκθεση σέ βία ἤ παρακολούθηση βίαιου γεγονότος, πόλεμοι, ψυχολογική ἤ σεξουαλική κακομεταχείρηση, ἀπώλεια ἀγαπημένου προσώπου, σωματικές ἀρρώστιες, οἰκονομική καταστροφή, ἐγκατάλειψη κ.ἄ.

    Οἱ σύγχρονοι μέθοδοι ἰατρικῶν θεραπειῶν, μποροῦν νά θεραπεύσουν τή σωματική νόσο, νά ἀφήσουν ὅμως ψυχικά τραύματα λόγω τῆς ἔκθεσης τοῦ ἀτόμου σέ πολύωρες καί ἐπώδυνες θεραπεῖες (μεταμοσχεύσεις ὀργάνων, χημειοθεραπεῖες κ.λ.π.).

    Μερικά ἀπό τά συμπτώματα πού μπορεῖ νά παρουσιάση τό ἄτομο περιλαμβάνουν: Σωματικά ἐνοχλήματα, θλίψη, ἄμβλυνση τοῦ συναισθήματος, ψυχωσικές διαταραχές μέ ψευδαισθήσεις καί παραληρήματα, γνωστικές καί ἀντιληπτικές δυσχέρειες, προβλήματα στή μάθηση, μνήμη, καί συγκέντρωση, ἀλλαγές στή συμπεριφορά κ.ἄ. Τέτοιες ἀλλαγές στή συμπεριφορά μπορεῖ νά κυμαίνωνται ἀπό πλήρη ἀπομόνωση μέχρι βίαιη καί ἐπιθετική συμπεριφορά. Μ’ αὐτό τόν τρόπο τό θῦμα γίνεται θύτης καί συνεχίζεται ἐπ’ ἀόριστο καί μέ ἐπιτεινόμενο ρυθμό, ὁ φαῦλος κύκλος τῆς βίας. Τά τελευταῖα γεγονότα βίας πού εἴδαμε μέ τρόμο νά ἐξελίσσονται στά σχολεῖα στίς Η.Π.Α. φαίνεται ὅτι ἔχουν σχέση μέ αὐτό τό φαινόμενο, τῆς ἀνακύκλωσης τῆς βίας (τραῦμα βία  τραῦμα κ.ο.κ.). Τά θύματα γίνονται θῦτες, ἡ βία καί ἡ ὀργή ἀνακυκλώνονται, καί οἱ πρωταγωνιστές ἐναλλάσσονται σÕ αὐτούς τούς ρόλους.

Ἰδιαίτερα ὅταν ἀναφερώμαστε στά παιδιά καί στούς ἐφήβους ἡ τραυματική ἐμπειρία ἔχει ἰδιαίτερη σημασία, γιατί στιγματίζει τήν ἀνάπτυξη τοῦ παιδιοῦ καί μπορεῖ νά δημιουργήση μόνιμα σημάδια καί οὐλές, πού νά παραμείνουν σ’ ὁλόκληρη τή ζωή τους.

Ἡ Ψυχιατρική Ἐπιστήμη ἀπό τά τέλη τοῦ 19^ου αἰώνα ἀναζητοῦσε νά βρῆ ἐπιστημονικά τεκμηριωμένες αἰτίες τῶν ψυχικῶν φαινομένων καί διαταραχῶν. Ὁ Charcot (1887) πού ἦταν δάσκαλος τοῦ S. Freud, ὠνόμασε τίς ψυχοτραυματικές ἀναμνήσεις "παράσιτα τοῦ νοῦ". Σάν τέτοια ἀποτελοῦν στοιχεῖα τά ὁποῖα παραμένουν στή σκέψη καί συνεχίζουν νά ἐπηρεάζουν μέ ἐμφανή καί ἀφανή τρόπο τή ζωή τοῦ ἀτόμου. Ὁ Charcot θεώρησε μάλιστα, πώς ἕνας ἀπό τούς βασικούς αἰτιολογικούς μηχανισμούς τῆς νεύρωσης εἶναι ἡ "ἀποσυνδετική ἐμπειρία" (Dissociation). Δηλ. τό ἄτομο δέν μπορεῖ νά ὁλοκληρώση τή διαδικασία τῆς ἐπουλώσεως του τραύματοςτός στήν προσωπική του ζωή, καί τό τραῦμα παραμένει ἀποσυνδεδεμένο καί ἀπομονωμένο "παράσιτο τοῦ νοῦ" προκαλώντας νευρωτικά συμπτώματα καί προβλήματα συμπεριφορᾶς.

Ἡ ἔννοια τῆς ἀποσυνδετικῆς ἐμπειρίας ἀπετέλεσε καί τό θεμέλιο λίθο, πάνω στόν ὁποῖο στηρίχθηκε ἡ ψυχαναλυτική θεωρία. Οἱ ἀνολοκλήρωτες ἀναμνήσεις συνειδητές ἤ ἀσυνείδητες, παίρνουν διάφορες μορφές καί μποροῦν νά ἐκδηλωθοῦν σάν ἐφιάλτες, ἀναδιαδραματίσεις ἤ ψυχοπαθολογικά φαινόμενα. Ὁ βασικός σκοπός τῆς διεργασίας τῆς ἴασης εἶναι ἡ ἐπανασύνδεση τῆς τραυματικῆς ἐμπειρίας καί ἡ ὁλοκλήρωσή της στήν προσωπικότητα τοῦ ἀτόμου. Μ’ αὐτό τόν τρόπο ξεπερνιέται ὁ ἀναχρονισμός, ὅπου τό τραῦμα τοῦ παρελθόντος παραμένει σάν σύγχρονο γεγονός.

Ὑπολογίζεται ὅτι σήμερα στίς Η.Π.Α. ἕνα ἑκατομμύριο ἔφηβοι παρουσιάζουν συμπτώματα μετατραυματικῆς διαταραχῆς.

Ἐκτός ἀπό τίς ψυχολογικές διαταραχές καί τίς κοινωνικές ἐπιπτώσεις πού ἔχει στό ἄτομο ἡ ψυχοτραυματική ἐμπειρία, ὑπάρχουν ἰσχυρές ἐπιστημονικές ἐνδείξεις ὅτι αὐτή ἀντικατοπτρίζεται καί στίς βιολογικές λειτουργίες. Ἡ σύγχρονη πρόοδος τῶν νευροεπιστημῶν ἔχει συσσωρεύσει σημαντικές γνώσεις γιά τίς λειτουργίες τοῦ ἐγκεφάλου καί τοῦ νευρικοῦ συστήματος καί τίς σχέσεις τους μέ τά συναισθήματα.

Οἱ νέες γνώσεις στόν τομέα τῆς γενετικῆς ἔχουν ἐπισημάνει τή σημασία τοῦ γενετικοῦ παράγοντα, τόσο στήν κληρονομική προδιάθεση γιά τήν ἐκδήλωση διαφόρων ψυχιατρικῶν διαταραχῶν, ὅσο καί στήν ὕπαρξη εἰδικῆς εὐαισθησίας. Ἄτομα μέ τέτοια εὐαισθησία κάτω ἀπό ὡρισμένες συνθῆκες πίεσης (stress), μπορεῖ νά ἐκδηλώσουν διάφορα ψυχολογικά συμπτώματα. Γι’ αὐτό τό λόγο ἡ τραυματική ἐμπειρία μπορεῖ νά ’χη διαφορετική σημασία καί νά ἐπιδράση διαφορετικά στό κάθε ἄτομο, ἀνάλογα μέ τίς γενετικές του καταβολές καί προδιάθεση.

Οἱ σύγχρονες ἀνακαλύψεις σχετικά μέ τούς νευρομεταβιβαστές ἀνοίγουν νέους ὁρίζοντες στήν ἀντίληψη τῶν νευροχημικῶν διεργασιῶν στό νευρικό σύστημα καί τήν παράλληλη σχέση τους μέ τίς συναισθηματικές ἐμπειρίες.

Ἄτομα πού ὑπέστησαν ψυχικά τραύματα καί ἔχουν συμπτώματα μετατραυματικῆς διαταραχῆς ἔχουν ἐλαττωμένη παρουσία τοῦ νευρομεταβιβαστῆ πού λέγεται Σεροτονίνη στίς νευρικές συνάψεις. Σέ ὡρισμένες περιπτώσεις ἡ χρήση φαρμάκων πού ἀναστέλλουν τήν ἐπαναπορρόφηση τῆς Σεροτονίνης, μέ ἀποτέλεσμα νά αὐξάνεται ἡ παρουσία της στίς συνάψεις, μπορεῖ νά ’χη εὐεργετικά θεραπευτικά ἀποτελέσματα.

Τά δεδομένα ἐπίσης ἀπό τό χῶρο τῶν νευροεπιστημῶν στή Νευροαπεικόνιση (Neuro-imagining) καί ἰδιαίτερα ἀπό μελέτες μέ ΡΕΤ scanning (Position-Emission Tomography) εἶναι ἰδιαιτέρως ἐνδιαφέροντα. Τό ΡΕΤ εἶναι ἕνα τέστ πού ἀπεικονίζει τόν ἐγκέφαλο ὄχι μόνον ἀνατομικά ἀλλά καί λειτουργικά. Ἔτσι μπορεῖ νά δῆ κανείς καταστάσεις συναισθηματικές (φόβο, λύπη, κ.λ.π.), νά ἀπεικονίζονται στήν ὀθόνη. Ἄτομα μέ μετατραυματική διαταραχή ἔχουν αὐξημένη δραστηριότητα στόν ὀπτικό φλοιό, πού μαρτυρεῖ ὅτι ἡ ψυχοτραυματική ἐμπειρία ἀναφέρεται κατά σημαντικό βαθμό στήν ὀπτική σφαίρα. Τό τραῦμα ἀποτελεῖ κυρίως ὀπτικό φαινόμενο καί γι’ αὐτό ἐμφανίζεται συχνά στά ὄνειρα πού εἶναι κυρίως ὀπτικές ἐμπειρίες. Ἐπίσης πολλά ἄτομα μπορεῖ νά ἀναπαραστήσουν τό τραῦμα γραφικά (μέ σχέδια ἤ γραφικές περιγραφές), παρά νά τό περιγράψουν λεκτικά. Ἀκόμη ἔχει βρεθῆ πώς κορίτσια πού ὑπέστησαν σεξουαλική κακομεταχείριση μπορεῖ νά παρουσιάσουν ὁρμονικές μεταβολές.

Οἱ σύγχρονες μελέτες γιά τό ψυχικό τραῦμα δείχνουν, ὅτι πολλές φορές δέν ξεπερνιέται μέ τό χρόνο, καί μπορεῖ νά ἀφήση μόνιμες οὐλές, τόσο στήν ψυχολογική σφαῖρα, ὅσο καί στίς βιολογικές διεργασίες. Ἑπομένως τό ψυχολογικό τραῦμα χαρακτηρίζεται ὡς ἕνα ψυχο-βιολογικό γεγονός στή ζωή τοῦ ἀτόμου. Παράλληλα ὅμως ἔχει καί κοινωνικές ἐπιπτώσεις γιατί ἐπηρεάζει τή σχέση τοῦ ἀτόμου μέ τό κοινωνικό του περιβάλλον καί τήν κοινωνία εὐρύτερα.

Τό ψυχολογικό τραῦμα δέν λαμβάνει χώραν μέσα σέ ἕνα κενό. Ἐκτός ἀπό τίς ψυχολογικές του πλευρές, τή βιολογική του βάση, καί τίς κοινωνικές του προεκτάσεις, ἔχει ἄμεση σχέση καί μέ τό γνωστικό πλαίσιο μέσα στό ὁποῖο κινεῖται τό ἄτομο. Δηλαδή ἔχει σχέση μέ τό τί πιστεύει γιά τόν ἑαυτό του, τόν κόσμο, τή ζωή καί τό θάνατο. Τό πῶς τοποθετεῖται τό ἄτομο ἀπέναντι στό τραῦμα, ἔχει ἄμεση σχέση μέ τήν κοσμοθεωρία του. Σ’ αὐτό τό σημεῖο χρειάζεται νά ἐπισημάνουμε τήν τέταρτη σημαντική, καί πολλές φορές παραγνωρισμένη διάσταση στήν ἀντίληψη καί ἀντιμετώπιση τοῦ τραύματος. Τήν πνευματική καί μάλιστα ὥριμη πνευματική προσέγγιση στήν ψυχοτραυματική ἐμπειρία, πού μπορεῖ νά συμβάλη σημαντικά στήν ὁλοκλήρωσή της στήν προσωπικότητα, καί τό ἐπιτυχημένο ξεπέρασμά της.

Χρειάζεται νά δοῦμε τό ρόλο πού παίζει στήν ἴαση τοῦ τραύματος ἡ σχέση μέ τόν Θεό, ἡ πίστη, ἡ προσευχή, ἡ ἄσκηση, ἡ συγχώρεση καί ἡ ἀγάπη.

Ἄν δοῦμε τό ψυχολογικό τραῦμα σάν Βιο-ψυχο-κοινωνικο-πνευματικό γεγονός, θά 'χουμε καί τή δυνατότητα νά τό ἀντιμετωπίσουμε ἀποτελεσματικά.

[ Προηγούμενη Σελίδα ] [ Σύγχρονες γραφές ] [ Αρχή ]