Σύχρονες γραφές
Πρός "Mονοτρόπους"

AI ΜΟΝΑΧΙΚΑΙ ΥΠΟΣΧΕΣΕΙΣ
Ἀρχιμανδρίτου Σωφρονίου Σαχάρωφ

Πολλοί νομίζουν ὅτι κυριωτέρα διαφορά τῆς μοναχικῆς ἀπό τῆς συνήθους μορφῆς ζωῆς τῶν ἄλλων ἀνθρώπων ἔγκειται εἰς τήν ἀγαμίαν. Ἀλλά συμφώνως πρός τούς ἀρχαίους Πατέρας καί τούς συγχρόνους ἀσκητάς μεγαλυτέραν σπουδαιότητα ἔχει ἡ ὑπακοή, διότι οὐχί σπανίως ἄνθρωποι διέρχονται τήν ζωήν αὐτῶν ἐν ἀγαμίᾳ, χωρίς νά εἶναι μοναχοί, οὐχί μόνον ὑπό τήν μυστηριακήν ἔννοιαν, ἀλλ᾽ οὔτε καί κατά τό πνεῦμα. Καί ἡ ἀκτημοσύνη, ἐάν ἐννοήσωμεν αὐτήν ἁπλῶς ὡς ἱκανότητα νά ἀρκεῖταί τις εἰς τά ὀλίγα, εἶναι δυνατόν νά εὑρεθῇ καί εἰς ἀνθρώπους ἐντελῶς ξένους πρός τό μοναχικόν πνεῦμα. Πρός τούτοις, σκοπός ἡμῶν δέν εἶναι νά ἀξιολογήσωμεν τάς θεμελιώδεις μοναχικάς ὑποσχέσεις ὡς πρός τήν σπουδαιότητα αὐτῶν. Μᾶλλον πρέπει νά καταδείξωμεν ὅτι διά τῆς συμβολῆς καί τῶν τριῶν ὑποσχέσεων δημιουργοῦνται αἱ ἀπαραίτητοι προϋποθέσεις, αἱ ὁποῖαι εὐνοοῦν τήν ἐπίτευξιν τοῦ κυρίου σκοποῦ τοῦ ἀσκητοῦ, ἤτοι τῆς ἀπαθείας (τῆς νίκης ἐπί τῶν παθῶν) καί τῆς καθαρᾶς προσευχῆς.

1. Ἡ ὑπακοή

Ἡ ὑπακοή εἶναι ἡ βάσις τοῦ μοναχισμοῦ. Ὁ λόγος περί αὐτῆς καθίσταται ἰδιαιτέρως δύσκολος, διότι, καίτοι ἄρχεται ἐκ φαινομενικῶς χονδροειδῶν καί ἀφελῶν μορφῶν, ἀνυψοῖ τόν ἄνθρωπον πρός ἐκεῖνον τόν κόσμον, ὁ ὁποῖος δέν περιγράφεται, διότι οὐδεμία ἀνθρωπίνη ἔννοια δύναται νά ἀποδώσῃ ὁ,τιδήποτε περί αὐτοῦ. Ἡ ὑπακοή ἀποτελεῖ τρόπον τινά ἱερόν ἀπόρρητον, τό ὁποῖον ἀποκαλύπτεται μόνον διά τοῦ Ἁγίου Πνεύματος, καί τό ὁποῖον συγχρόνως εἶναι μυστήριον καί ζωή ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ. Ἡ ὑπακοή, ὡς ἀποταγή τοῦ ἰδίου θελήματος καί φρονήματος, εἶναι δυνατόν νά φανῇ ὡς ἔργον ἀντίθετον πρός τόν σκοπόν τοῦ Θεοῦ περί τοῦ ἀνθρώπου, τοῦ πεπροικισμένου δι᾽ ἐλευθερίας ὁμοίας πρός τήν ἑαυτοῦ καί κεκλημένου ἵνα συμβασιλεύσῃ μετ᾿ Αὐτοῦ δυνάμει τῆς ἐλευθερίας ταύτης. Πολλοί, διά τῆς παραδόσεως τῆς θελήσεως καί τῆς λογικῆς εἰς τήν ἐξουσίαν ἄλλου προσώπου, ἔστω καί ἱερωμένου, θά ᾐσθάνοντο κενόν τι ὑποκάτω τῶν ποδῶν αὐτῶν. Τό βῆμα τοῦτο θά ἐφαίνετο εἰς αὐτούς ὡς πτῶσις εἰς τήν ἄβυσσον τοῦ σκότους, ὡς ἀπώλεια τῆς προσωπικότητος αὐτῶν, ὡς παράδοσις ἑαυτῶν εἰς τήν φρικτήν δουλείαν, ὡς αὐτοεκμηδενισμός. Ἀλλ᾽ εἰς ἐκείνους οἱ ὁποῖοι διά τῆς πίστεως ἠκολούθησαν τήν διδασκαλίαν τῆς Ἐκκλησίας καί ἐπραγματοποίησαν τοιαύτην ἀποταγήν ἐν τῷ πνεύματι αὐτῆς τῆς διδασκαλίας, ἡ ὑπακοή ἀπεδείχθη ἀνεκφράστως μέγα δῶρον ἄνωθεν. Ὁ «ὑποτακτικός» δύναται νά παραβληθῇ πρός ἀετόν, ὁ ὁποῖος διά τῆς δυνάμεως τῶν πτερύγων αὐτοῦ ὑψοῦται πρός τά ὕψη καί ἠρέμως παρατηρεῖ τό διάστημα τό χωρίζον αὐτόν ἀπό τῆς γῆς, χαίρων διά τήν ἀσφάλειαν αὐτοῦ, διά τήν κυριαρχίαν αὐτοῦ ἐπί τοῦ ὕψους, τό ὁποῖον διά τούς ἄλλους εἶναι ἀπρόσιτον καί θανασίμως φοβερόν. Ἀναθέτων μετ᾽ ἐμπιστοσύνης, προθυμίας, ἀγάπης καί χαρᾶς τήν θέλησιν αὐτοῦ καί πᾶσαν τήν κρίσιν περί ἑαυτοῦ εἰς τόν πνευματικόν αὐτοῦ πατέρα, ὁ ὑποτακτικός¹ δι᾽ αὐτοῦ ἀκριβῶς τοῦ τρόπου ἐλευθεροῦται ἐκ τοῦ βαρέος φορτίου τῶν ἐπιγείων φροντίδων καί γνωρίζει τήν ἀνεκτίμητον ἐκείνην δωρεάν —τήν ἐν Θεῷ καθαρότητα τοῦ νοός.

Ὁ μοναχισμός εἶναι πρό παντός καθαρότης νοός. Ἄνευ ὑπακοῆς εἶναι ἀδύνατον νά ἐπιτευχθῇ τοῦτο, καί ὡς ἐκ τούτου ἄνευ ὑπακοῆς δέν ὑπάρχει μοναχισμός. Ὁ ἀνυπότακτος δέν εἶναι μοναχός κατά τήν ἀληθῆ ἔννοιαν τῆς κλήσεως ταύτης. Εἶναι δυνατόν νά κατορθώσῃ τις μεγάλας δωρεάς τοῦ Θεοῦ καί ἐκτός τοῦ μοναχισμοῦ μέχρι καί τῆς τελειότητος τῶν μαρτύρων, ἀλλ᾽ ἡ καθαρότης τοῦ νοῦ εἶναι ἰδιαιτέρα τις δωρεά πρός τόν μοναχισμόν, ἄγνωστος εἰς τάς ἄλλας θεαρέστους ὁδούς. Ὁ μοναχός γνωρίζει τήν κατάστασιν ταύτην οὐχί ἄλλως, εἰ μή διά τῆς ἀσκήσεως τῆς ὑπακοῆς. Ἰδού διατί θεωροῦμεν αὐτήν ὡς τήν κυρίαν βάσιν τοῦ μοναχισμοῦ, ἐντός τῆς ὁποίας περικλείονται αἱ ἄλλαι δύο ὑποσχέσεις ὡς φυσική τις συνέπεια. Ὁ Ἅγιος Ἰωάννης τῆς Κλίμακος, ἐπί παραδείγματι, ἐκφράζεται ὡς ἑξῆς: «Μήτηρ ἁγνείας, ἡσυχία σύν ὑπακοῇ. Ἡ μέν ἐξ ἡσυχίας κατορθουμένη τοῦ σώματος ἀπάθεια, κόσμῳ πολλάκις πλησιάζουσα, οὐκ ἀσάλευτος ἔμεινεν· ἡ δέ ἐξ ὑπακοῆς προσγινομένη, πανταχοῦ δόκιμος καί ἀκράδαντος»².

Καί περί τῆς ἀκτημοσύνης λέγει ὅτι ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος παρέδωκεν (εἰς τήν ὑπακοήν) καί τήν ἑαυτοῦ ψυχήν θά μεριμνᾷ ἆρα γε περί κτήσεων;...Οὕτως ἡ ὑπακοή, διά τῆς ξενιτείας ἐκ τοῦ κόσμου καί τῆς ἀπαρνήσεως τοῦ ἰδίου θελήματος,...«ὥσπερ ἐν χρυσαῖς πτέρυξι πρός τόν οὐρανόν (τῆς ἀπαθείας) ἀόκνως ἀνέρχεται ἡ ὁσία»³.

Ἡ ὑπακοή εἶναι πνευματικόν μυστήριον ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ καί, ὡς ἐκ τούτου, αἱ σχέσεις μεταξύ Γέροντος καί ὑποτακτικοῦ ἔχουν ὡσαύτως ἱερόν χαρακτῆρα. Ὡς εἴπομεν ἀνωτέρω, τό μυστήριον τοῦτο διά τόν ὑποτακτικόν ἔγκειται εἰς τήν ἐκμάθησιν νά πράττῃ τό θέλημα τοῦ Θεοῦ, ὥστε νά εἰσέλθῃ εἰς τήν σφαῖραν αὐτοῦ τοῦ Θείου Θελήματος, καί οὕτω νά καταστῇ μέτοχος τῆς Θείας ζωῆς. Διά δέ τόν Γέροντα τό μυστήριον τοῦτο συνίσταται εἰς τό νά ὁδηγήσῃ τόν ὑποτακτικόν διά τῆς προσευχῆς καί τοῦ ἀγῶνος τῆς ζωῆς αὐτοῦ εἰς τήν γνῶσιν τῆς ὁδοῦ ταύτης καί νά καλλιεργήσῃ εἰς αὐτόν τήν ἀληθινήν ἐλευθερίαν, ἄνευ τῆς ὁποίας ἡ σωτηρία καθίσταται ἀδύνατος.

Ἡ ἀληθινή ἐλευθερία ὑπάρχει ἐκεῖ, «οὗ τό Πνεῦμα Κυρίου» (Β´ Κορ. γ´ 17), καί διά τοῦτο σκοπός τῆς ὑπακοῆς, ὅπως καί τῆς χριστιανικῆς ζωῆς ἐν γένει, εἶναι ἡ ἀπόκτησις τοῦ Ἁγίου Πνεύματος.

Οὐδέποτε φιλοδοξεῖ ὁ πνευματικός νά ὑποδουλώσῃ τήν θέλησιν τοῦ ὑποτακτικοῦ εἰς τήν ἰδίαν αὐτοῦ «ἀνθρωπίνην» θέλησιν, ἀλλά κατά τήν πορείαν τῆς καθ᾽ ἡμέραν κοινῆς ζωῆς αὐτῶν εἶναι δυναταί τοιαῦται περιπτώσεις, κατά τάς ὁποίας ὁ πνευματικός ἐπιμένει εἰς τήν ἐκπλήρωσιν τῆς ὑποδείξεως αὐτοῦ. Εἷς δόκιμος ὅμως ὑποτακτικός δέν θά ἠνάγκαζε ποτέ τόν πνευματικόν αὐτοῦ νά φθάσῃ μέχρις τοῦ σημείου τούτου.

Ὁ ἀγών τοῦ πνευματικοῦ ὁδηγοῦ εἶναι βαρύτερος τοῦ ἀγῶνος τοῦ ὑποτακτικοῦ λόγῳ τῆς μεγάλης εὐθύνης αὐτοῦ ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ. Ἀλλ᾽ ἡ εὐθύνη αὕτη βαρύνει τόν πνευματικόν μόνον τότε, ὅταν ὁ μαθητής ἄνευ ἐπιφυλάξεως ὑπακούῃ εἰς αὐτόν. Ἐν ἐναντίᾳ περιπτώσει ἅπαν τό βάρος τῆς ἀπολογίας διά τάς πράξεις αὐτοῦ φέρει ὁ ἴδιος ὁ ὑποτακτικός, ὅστις τοιουτοτρόπως δέν ὠφελεῖται ἐκ τῆς ὑπακοῆς. Ὁ θεσμός τοῦ Γέροντος ἐν τούτοις οὐδέποτε ὑφίσταται διά νά ἀπαλλάσσῃ τούς ὑποτασσομένους ἐκ πάσης εὐθύνης, ἀλλά διά νά διδάσκῃ εἰς αὐτούς τήν γνησίαν χριστιανικήν ζωήν καί τήν ἀληθινήν χριστιανικήν ἐλευθερίαν, χάριν τῶν ὁποίων εἶναι ἀναγκαῖον διά τῆς ὑπακοῆς νά ὑπερνικήσουν τό πάθος τῆς φιλαρχίας καί τῆς φιλοδοξίας. Ὁ ἄνθρωπος ὁ ὁποῖος ὑποδουλοῖ τόν ἀδελφόν-συνάθρωπον αὐτοῦ, ἤ ἔστω ἐπιβουλεύεται τήν ἐλευθερίαν αὐτοῦ, καταστρέφει ἀφεύκτως τήν ἰδίαν αὐτοῦ ἐλευθερίαν, διότι ἡ τοιαύτη ἐπιδίωξις ἀποτελεῖ καθ᾽ ἑαυτήν πτῶσιν ἐκ τῆς Θείας ζωῆς τῆς ἀγάπης, εἰς τήν ὁποίαν ἐκλήθη ὁ ἄνθρωπος.

Ἕν τῶν κυριωτέρων κωλυμάτων, διά νά φθάσῃ τις εἰς τήν κατάστασιν, πρός τήν ὁποίαν καλεῖ ἡμᾶς ἡ ἐντολή τοῦ Χριστοῦ, εἶναι ἡ φιλαυτία, ὁ ἐγωϊσμός ἡμῶν. Ἡ ὑπακοή εἶναι ἡ καλυτέρα ὁδός πρός ὑπερνίκησιν τῆς ἐντός ἡμῶν συνεπείας τοῦ προπατορικοῦ ἁμαρτήματος. Ὅταν κόπτωμεν τό θέλημα ἡμῶν ἐνώπιον τοῦ ἀδελφοῦ, ὑπερνικῶμεν ἐκεῖνα τά «ρήγματα», τά ὁποῖα διά τῆς πτώσεως τοῦ Ἀδάμ κατέτεμον τήν φύσιν ἡμῶν, ἐνῶ αὕτη ἦτο κατ᾽ ἀρχάς ἑνιαία, «πρός τόν Θεόν συνηγμένη». Πόθεν λοιπόν πηγάζει ὁ ἀγών οὗτος τῶν ἀντιμαχομένων θελήσεων ἐν ἡμῖν, ἐφ᾽ ὅσον ἐν τῷ Θεῷ μία μόνον Θέλησις ὑπάρχει;

Ὅταν «κόπτωμεν» τό θέλημα ἡμῶν ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ, παραδιδόμενοι εἰς τό θέλημα Αὐτοῦ καί «μισοῦντες» τάς μικράς «ἀτομικάς» ἡμῶν ἐπιθυμίας, καθιστάμεθα ἱκανοί νά δεχθῶμεν καί νά φέρωμεν ἐντός ἡμῶν τήν ἐνέργειαν τοῦ Θείου Θελήματος. Τελειούμεθα ἐν τῇ ὑπακοῇ εἰς τόν Θεόν καί τόν ἀδελφόν ἡμῶν, τελειούμεθα ἐν τῇ ἀγάπῃ, διευρύνομεν τό εἶναι ἡμῶν, μέχρι νά φθάσωμεν εἰς τήν πληρότητα τῆς Θεανδρικῆς ὑπάρξεως κατ᾽ εἰκόνα τοῦ Θεανθρώπου Χριστοῦ, διότι δέν ὑπάρχουν ὅρια εἰς τήν ἀγάπην τοῦ Θεοῦ πρός τόν ἄνθρωπον. Μολονότι κατά τήν οὐσίαν Αὐτοῦ ὁ Θεός εἶναι καί παραμένει αἰωνίως ἀπρόσιτος καί ἀκοινώνητος εἰς τήν κτίσιν, ὅμως κατά τήν ἐνέργειαν καί τήν χάριν Αὐτοῦ ἐπιθυμεῖ νά ἑνωθῇ μετά τοῦ ἀνθρώπου τοσοῦτον στενῶς καί τοσοῦτον πλήρως, ὥστε ὁ ἄνθρωπος νά καταστῇ κατά χάριν θεός, ὅμοιος πρός τόν Θεόν-Δημιουργόν κατά τήν εἰκόνα τῆς ὑπάρξεως Αὐτοῦ. Ἡ Θεία Ἀποκάλυψις λέγει: «Ὁ νικῶν, δώσω αὐτῷ καθίσαι μετ᾽ Ἐμοῦ ἐν τῷ Θρόνῳ Μου» (Ἀποκ. γ´ 21).

Ὁ νοήμων ἄνθρωπος τῆς σήμερον, διά τῆς πρός πᾶσαν κατεύθυνσιν ἀνεπτυγμένης κριτικῆς αὐτοῦ στάσεως, εἶναι ἀσυγκρίτως ὀλιγώτερον ἱκανός πρός ἄσκησιν τῆς μοναχικῆς ὑπακοῆς ἤ ὁ ἁπλοῦς ἄνθρωπος, ὁ ἀπείραστος τῆς περιεργείας τοῦ νοός. Ὁ πρῶτος ἀγαπᾶ τό κριτικόν αὐτοῦ πνεῦμα καί πιστεύει συνήθως ὅτι εἰς αὐτό κυρίως ὀφείλει τήν ἀξίαν αὐτοῦ, θεωρῶν τοῦτο ὡς θεμέλιον τῆς «προσωπικῆς» αὐτοῦ ζωῆς. Διά τοῦτο εἶναι ἀνάγκη, πρίν γίνῃ ὑποτακτικός, νά ἀπαρνηθῇ τόν πλοῦτον τοῦτον, ἄλλως, κατά τόν λόγον τοῦ Χριστοῦ (βλ. Λουκ. ιδ´ 33), δέν θά δυνηθῇ νά εἰσέλθῃ εἰς τήν Βασιλείαν. Ἀλλά πῶς εἶναι δυνατόν νά ἐπιτευχθῇ τοῦτο; Μήπως ἐκεῖνος ἐνώπιον τοῦ ὁποίου κόπτει τό θέλημα αὐτοῦ δέν εἶναι κοινός ἄνθρωπος, ὅμοιος πρός πάντας ἡμᾶς, καί δέν ἀποκλείεται ἐνίοτε νά φαίνηται καί κατώτερος; Καί ἀρχίζει νά διαλογίζηται οὗτος: «Τί εἶναι ὁ Γέρων; Μήπως εἶναι μάντις; Καί πόθεν γνωρίζει οὗτος τό θέλημα τοῦ Θεοῦ; Ὁ Θεός ἔδωκεν εἰς ἡμᾶς λογικόν καί ἡμεῖς ὀφείλομεν νά κρίνωμεν. Ἰδού, ἐπί παραδείγματι, ἐκεῖνο τό ὁποῖον νῦν εἶπεν εἰς ἐμέ ὁ Γέρων εἶναι τελείως παράλογον», καί οὕτω καθ᾽ ἑξῆς. Ἡ τοιαύτη στάσις ἔναντι τοῦ Γέροντος προσδίδει εἰς πάντα λόγον αὐτοῦ, εἰς πᾶσαν ὑπόδειξιν αὐτοῦ, χαρακτῆρα ἀβεβαιότητος καί σχετικότητος. Ὁ τοιοῦτος ὑποτακτικός ἐπιλανθάνεται ὅτι τό θέλημα τοῦ Θεοῦ εἰς τοῦτον τόν κόσμον φανεροῦται ὑπό τάς αὐτάς σχετικάς μορφάς, ὑπό τάς ὁποίας φανεροῦται καί ἡ φυσική θέλησις τοῦ ἀνθρώπου, καθώς καί ἡ τῶν δαιμονίων, ἡ ὁποία ὑποβάλλεται εἰς τούς ἀνθρώπους. Κρίνει κατά τό ἐξωτερικόν, ὅπως ἐν γένει ἁρμόζει εἰς τόν «λογικόν» ἄνθρωπον νά κρίνῃ, καί ὡς ἐκ τούτου ἀδυνατεῖ νά εὕρῃ τήν ὁδόν τῆς ζώσης πίστεως.

Ὁ Ἅγιος Ἰωάννης λέγει: «Ὅσοι τάς ἑαυτῶν ὠνάς ἑκουσίως σπεύδετε γράψαι, ἀντ᾽ ἐκείνων ἐλευθερίαν γραφῆναι ὑμῖν βούλεσθε»⁴. Οὕτως ἡ πεῖρα τῆς ὑπακοῆς ἀποβαίνει, ἐν τέλει, πεῖρα τῆς αὐθεντικῆς ἐν τῷ Θεῷ ἐλευθερίας.

Ἐκ τῆς ἐμπειρίας τῆς στάσεως αὐτοῦ ἐνώπιον τῆς Θείας ἀληθείας ὁ ἀσκητής πείθεται ἀκραδάντως περί τῆς ἀτελείας τοῦ λογικοῦ αὐτοῦ. Καί τοῦτο ἀποτελεῖ σημαντικόν σταθμόν εἰς τήν ζωήν τοῦ ἀσκητοῦ. Διά τῆς ἀπιστίας εἰς τήν ἰδίαν αὐτοῦ «λογικήν» κρίσιν ὁ μοναχός ἐλευθεροῦται ἐκ τοῦ ἐφιάλτου, ὑπό τόν ὁποῖον ζῇ ἅπασα ἡ ἀνθρωπότης.

Ὑπάρχουν δύο κατηγορίαι μοναχῶν: Οἱ μέν ἔχουν τό δῶρον τῆς ἁπλῆς, ἀμέσου πίστεως καί εἰσέρχονται εὐκόλως εἰς τήν ὁδόν τῆς ὑπακοῆς· οἱ ἄλλοι, καίτοι ἔχουν τόν σφοδρόν πόθον πρός τόν Θεόν καί τόν ζῆλον νά ζήσουν κατά τάς ἐντολάς τοῦ Κυρίου, ἐν τούτοις μετά μεγάλου κόπου ἐλευθεροῦνται ἐκ τῆς αὐτοπεποιθήσεως καί μανθάνουν τήν ὑπακοήν. Ὅταν δέ πλήρεις πίστεως εἰς τόν Θεόν, τόν διαφυλάττοντα ἡμᾶς, καί πρός τόν πνευματικόν αὐτῶν πατέρα, ἀποτάσσωνται τοῦ θελήματος καί τῆς «κρίσεως» αὐτῶν, τότε, ἐκ τοῦ βάθους τῆς ἐσωτερικῆς αὐτῶν πείρας, μετά χαρᾶς πείθονται ὅτι ἔφθασαν εἰς τήν «πηγήν ὕδατος, ἁλλομένου εἰς ζωήν αἰώνιον» (Ἰωάν. δ´ 14).

Πραγματοποιῶν τήν ἀπάρνησιν τῆς ἰδίας θελήσεως καί κρίσεως χάριν διαμονῆς ἐν τῇ ὁδῷ τοῦ θελήματος τοῦ Θεοῦ, τό ὁποῖον ὑπερβαίνει πᾶσαν ἀνθρωπίνην σοφίαν, ὁ μοναχός κατ᾽ οὐσίαν οὐδενός ἄλλου ἀποτάσσεται, εἰ μή μόνον τοῦ ἐμπαθοῦς ἐγωκεντρικοῦ θελήματος αὐτοῦ καί τῆς ἀσθενοῦς μικρᾶς αὐτοῦ διανοίας· καί δι᾽ αὐτοῦ τοῦ τρόπου προδίδει ἀληθῆ σοφίαν, θέλησιν σπανίας δυνάμεως καί ζωήν ἀνωτέρας ὑψηλῆς ποιότητος. Διά τῆς ὁδοῦ ταύτης, κατά τρόπον ἀκατάληπτον καί εἰς αὐτόν τόν ἴδιον, εὐκόλως ἀνυψοῦται εἰς ἐπίπεδον τό ὁποῖον οὐδέποτε δύνανται νά φθάσουν ἤ νά ἐννοήσουν ἄνθρωποι καί ὑψίστης εἰσέτι διανοητικῆς καλλιεργείας. Ἡ κατάστασις αὕτη, καθώς ἐλέχθη ἀνωτέρω, εἶναι ἡ ἐν τῷ Θεῷ καθαρότης τοῦ νοῦ. Ἡ ὑπακοή εἶναι ἡ ὁδός τῆς πίστεως, «τῆς νικησάσης τόν κόσμον» (πρβλ. Α´ Ἰωάν. ε´ 4). Ἀλλ᾽ οὐδόλως κατανοοῦν πάντες τό μυστήριον τοῦτο. Ὁ Ἅγιος Ἰγνάτιος Μπραντζιανίνωφ εἰς μίαν ἐπιστολήν αὐτοῦ γράφει: «Πιστεύομεν, καθώς οἱ Ἅγιοι Πατέρες ἐδίδαξαν ἡμᾶς, ὅτι ἐπ᾽ οὐδενί λόγῳ δύναται νά ἀποδεχθῇ ὁ ἄνθρωπος τήν ὁδόν τῆς ὑπακοῆς, ὅσον καί ἄν προσπαθήσῃ τις νά διδάξῃ αὐτόν τοῦτο, ἐάν ὁ Κύριος δέν ἐνεργήσῃ εἰς αὐτόν πρός κατανόησιν αὐτῆς· ἄλλως, καί ἄν ἔχῃ ἐνώπιον αὐτοῦ τούς ἰδίους τούς Ἁγίους Ἀποστόλους, ἐνδέχεται νά λιθοβολήσῃ καί αὐτούς»⁵.

Ἡ μοναχική ὑπακοή δέν εἶναι «πειθαρχία». Οὐδέν ἀνθρώπινον καθεστώς δύναται νά εὐσταθήσῃ ἄνευ συντονισμοῦ τῶν ἐνεργειῶν τῶν μελῶν αὐτοῦ. Τοιοῦτος συντονισμός κατορθοῦται διά τῆς πειθαρχίας, ἡ οὐσία τῆς ὁποίας ἔγκειται εἰς τήν ὑποταγήν τῆς ἀνθρωπίνης θελήσεως τοῦ κατωτέρου εἰς τήν ἀνθρωπίνην θέλησιν τοῦ ἀνωτέρου ἤ τῆς «πλειονότητος». Τοιαύτη ὑποταγή κατορθοῦται συνήθως δι᾽ ἐξαναγκασμοῦ· ἀλλά καί ἐν τῇ περιπτώσει τῆς ἑκουσίου εἰσέτι καί συνετῆς ἀποδοχῆς τῆς πειθαρχίας, ὡς ἀπαραιτήτου συνθήκης διά τήν ὕπαρξιν τῆς κοινωνίας, δέν παύει αὕτη νά εἶναι πειθαρχία, ἐφ᾽ ὅσον ἡ θεμελιώδης αὐτῆς ἀρχή εἶναι ἡ ὑποταγή εἰς ἀνθρωπίνην θέλησιν.

Ἡ μοναχική ὑπακοή εἶναι πρᾶξις θρησκευτική καί, ὡς τοιαύτη, ὁπωσδήποτε πρέπει νά εἶναι ἐλευθέρα, ἄλλως στερεῖται τῆς θρησκευτικῆς σημασίας αὐτῆς. Ἡ ὑπακοή μόνον τότε εἶναι πνευματικῶς καρποφόρος, ὅταν φέρῃ χαρακτῆρα ἐλευθέρας ἐκκοπῆς τοῦ ἰδίου θελήματος καί τῆς ἰδίας «κρίσεως» ἐνώπιον τοῦ Γέροντος χάριν ἀναζητήσεως τῶν ὁδῶν τοῦ Θείου Θελήματος. Ἐν τῇ ἀναζητήσει ταύτῃ τοῦ Θελήματος τοῦ Θεοῦ περικλείεται ἡ οὐσία τῆς ὑπακοῆς ἡμῶν.

Ὁ ὑποτακτικός ἀναγνωρίζει τήν ἀνεπάρκειαν αὐτοῦ δι᾽ ἄμεσον γνῶσιν τοῦ Θελήματος τοῦ Θεοῦ καί διά τοῦτο καταφεύγει πρός τόν πνευματικόν αὐτοῦ πατέρα, εἰς τόν ὁποῖον πιστεύει ὅτι ἐδόθη νά γνωρίζῃ τοῦτο εὐκρινέστερον. Ὁ πνευματικός ὁδηγός δέν φονεύει τήν θέλησιν τοῦ ὑποτακτικοῦ καί δέν ὑποδουλοῖ αὐτήν αὐθαιρέτως εἰς τήν ἰδίαν αὐτοῦ ἀνθρωπίνην θέλησιν, ἀλλ᾽ ἀναλαμβάνει ὑπευθύνως τό βαρύ φορτίον τῆς ἱερᾶς ὑπηρεσίας, διά τῆς ὁποίας μετέχει εἰς τήν θείαν πρᾶξιν τῆς δημιουργίας τοῦ ἀνθρώπου.

Ἐνίοτε αἱ περιστάσεις τῆς καθ᾽ ἡμέραν ζωῆς εἶναι τοιαῦται, ὥστε ὁ πνευματικός ὁδηγός, φυσικῶς ἀσθενής, ἐνδέχεται νά ἔχῃ ἀνάγκην τῆς βοηθείας τοῦ ὑποτακτικοῦ, ἀλλά τοῦτο δέν ἀλλοιοῖ τήν οὐσίαν τῆς ὑπακοῆς, ὡς διετυπώθη ἀνωτέρω. Ἀλλ᾽ ἐάν εἰς τάς Μονάς ὁ Ἡγούμενος καί οἱ ἄλλοι ὁδηγοί ἀναγκασθοῦν νά προσφεύγουν εἰς τόν ἀνθρώπινον ἐξαναγκασμόν τῆς ἀδελφότητος, τουτέστι τήν «πειθαρχίαν», τοῦτο εἶναι σαφές σημεῖον καταπτώσεως τοῦ μοναχισμοῦ, ἴσως ἡ τελεία λήθη τοῦ σκοποῦ καί τῆς οὐσίας αὐτοῦ.

Ἀπό πρακτικῆς πλευρᾶς, τό θέμα τῆς ὑπακοῆς συνδέεται στενῶς μετά τοῦ θέματος τῆς ἐκλογῆς ἤ τῆς ἀναζητήσεως πνευματικοῦ ὁδηγοῦ, Γέροντος, ἀλλά ἀφίνομεν κατά μέρος τό ζήτημα τοῦτο, διά νά μή μακρύνωμεν ἐπί πολύ τόν λόγον. Θά εἴπωμεν μόνον ὅτι κατά τήν διδαχήν τοῦ Ἁγίου Συμεών τοῦ Νέου Θεολόγου καί ἄλλων Πατέρων, ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος ἀληθῶς καί ταπεινῶς, μετά πολλῆς προσευχῆς ζητεῖ δι᾽ ἑαυτόν ὁδηγόν εἰς τάς ὁδούς τῆς Θείας ζωῆς, οὗτος, κατά τόν λόγον τοῦ Χριστοῦ, «ζητεῖτε, καί εὑρήσετε», θά εὕρῃ αὐτόν.

Εἶναι ἀδύνατον νά ἐξαντλήσωμεν τό θέμα τοῦτο. Ἡ ὑπακοή ἐμφανίζεται ὑπό πολλάς ἐπόψεις καί ὑπό πλέον διαφόρους καταστάσεις. Ὁ γενικός δέ κανών εἶναι: «Μή ἐμπιστεύου εἰς ἑαυτόν». Τοῦτο εἶναι ἰδιαιτέρως σπουδαῖον διά τούς ἀρχαρίους. Ἀλλά καί οἱ προβεβηκότες ἐν τῇ μοναχικῇ ἀσκήσει δέν ἐγκαταλείπουν τόν κανόνα τοῦτον.

Ἕκαστον ἐγχείρημα, ἕκαστον ἔργον, πρέπει νά ἀναλαμβάνηται μετ᾽ εὐλογίας, οὕτως ὥστε δι᾽ αὐτῆς νά ἐνδύηται τοῦτο τόν χαρακτῆρα Θείου ἔργου. Τόσον τά κοινά καί ἀσήμαντα πράγματα ὅσον καί τά μεγάλα ἀπαιτοῦν τήν γνῶσιν τοῦ Θελήματος τοῦ Θεοῦ, διότι εἰς τήν ζωήν τοῦ ἀνθρώπου τά πάντα εἶναι μεγάλα καί σπουδαῖα. Διά τῆς εὐλογίας ταύτης ὅλη ἡ ζωή λαμβάνει ἱερόν χαρακτῆρα καί ἕκαστον ἔργον μόνον τότε ἀποβαίνει αὐθεντικῶς αἰώνιον, ὅταν τελῆται ἐν ὀνόματι τοῦ Θεοῦ. Ὁ Χριστός εἶπε: «Πᾶσα φυτεία, ἥν οὐκ ἐφύτευσεν ὁ Πατήρ Μου ὁ οὐράνιος, ἐκριζωθήσεται» (Ματθ. ιε´ 13). Διά τῆς ὑπακοῆς ἡ αἰώνιος ζωή καθίσταται πραγματικότης ἤδη ἐντεῦθεν. Ὁ καλός ὑποτακτικός αἰσθάνεται τήν παρουσίαν τοῦ Πνεύματος τοῦ Θεοῦ, τό Ὁποῖον δίδει εἰς τήν ψυχήν οὐχί μόνον βαθεῖαν εἰρήνην, ἀλλά καί ἀναμφισβήτητον αἴσθησιν τῆς «μεταβάσεως αὐτῆς ἐκ τοῦ θανάτου εἰς τήν ζωήν».

2. Ἡ παρθενία καί ἡ σωφροσύνη

 Ἡ παρθενία καί ἡ σωφροσύνη συνιστοῦν τήν δευτέραν κυρίαν ὑπόσχεσιν τοῦ μοναχισμοῦ. Ἡ ἀντίληψις περί τῆς παρθενίας, ὡς περί ζωῆς κατ᾽ εἰκόνα τῆς ζωῆς τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ, εἶναι παραδόξως τοσοῦτον ὀλίγον ἀποδεκτή ὑπό τοῦ συγχρόνου κόσμου, ἔτι δέ καί ὑπό τῶν χριστιανῶν, ὥστε καθίσταται ἀπαραίτητον νά ἐκθέσωμεν τήν δογματικήν βάσιν αὐτῆς τῆς ὑποσχέσεως. Ἡ δισχιλιετής πεῖρα τῆς Ἐκκλησίας μετ᾽ ἀκαταμαχήτου ἀξιοπιστίας κατέδειξεν ὅτι ὁ ἀποκλεισμός τῆς γενετησίου λειτουργίας ἐκ τῆς ζωῆς τῆς ἀνθρωπίνης προσωπικότητος οὐχί μόνον δέν ἐπιφέρει βλάβην εἰς τήν ψυχικήν καί φυσιολογικήν ὑγείαν τοῦ ἀνθρώπου, ἀλλ᾽ ἀντιθέτως, ὀρθῶς χρησιμοποιουμένη αὐξάνει καί τήν φυσικήν ἀνθεκτικότητα καί τήν μακροβιότητα καί τήν ψυχικήν ὑγείαν καί τήν πνευματικήν ἀνάπτυξιν αὐτοῦ.

Κατά τάς τελευταίας δεκαετίας εἶναι δυνατόν νά παρατηρήσῃ τις πλῆθος ἐπιστημονικῶν ἐργασιῶν, αἱ ὁποῖαι διαπιστοῦν τήν πνευματικήν γονιμότητα ἐκείνου τό ὁποῖον ἡ σύγχρονος ψυχολογία ὀνομάζει «ἐξαϋλοῦσαν ἁγνείαν».Πρέπει νά χαίρῃ τις διά τήν διαπίστωσιν ταύτην, διότι εἰς πᾶσαν ἐποχήν δέν ἔπαυσάν τινες νά διαστρέφουν τήν ἔννοιαν τῆς μοναχικῆς σωφροσύνης, ἔτι δέ καί νά ἀντιτίθενται πρός αὐτήν, ὡς πρός φαινόμενον παθολογικόν καί παρά φύσιν. Ἐν τούτοις ὀφείλομεν νά εἴπωμεν ὅτι ἡ σύγχρονος ἐπιστημονική πεῖρα εἰς τόν τομέα αὐτόν εἶναι εἰσέτι μακράν τῆς δυνατότητος νά συγκριθῇ πρός τήν ἀδιάκοπον καί αἰωνόβιον πεῖραν τῆς Ἐκκλησίας καί νά ἔχῃ τρόπον τινά τήν ἀξίωσιν νά διορθώσῃ ἤ νά ἐμπλουτίσῃ αὐτήν. Ἐκ τούτου εὐκόλως κατανοεῖται τό μικρόν ἐνδιαφέρον τῶν μοναχῶν πρός ταύτην.

Ἀντιπαρερχόμενοι τήν λεπτομερῆ ἐξέτασιν τοῦ ζητήματος τούτου ἀπό δογματικῆς καί ἀνθρωπολογικῆς ἀπόψεως, θά εἴπωμεν μόνον ὅτι δι᾽ ἡμᾶς κύριον καί ἀναμφισβήτητον τεκμήριον δικαιώσεως αὐτῆς τῆς ὑποσχέσεως, εἰς τό ὁποῖον ἄλλως τε ὁδηγοῦν πᾶσαι αἱ ἄλλαι ἀποδείξεις, εἶναι τό γεγονός τῆς ἐν παρθενίᾳ ἐπιγείου ζωῆς τοῦ Κυρίου: «Ὑπόδειγμα γάρ δέδωκα ὑμῖν» (Ἰωάν. ιγ´ 15). Μόνον εἷς τελείως ἀσύνετος θά τολμήσῃ νά εἴπῃ ὅτι ἡ ζωή τοῦ Χριστοῦ ὑπῆρξε «παρά φύσιν». Ἐνώπιον ἡμῶν τῶν χριστιανῶν ἵσταται τό ἀπόλυτον αἴτημα: νά ὁμοιωθῶμεν, εἰ δυνατόν, πρός τόν Ἄνθρωπον-Χριστόν (ἐν πᾶσιν), οὕτως ὥστε διά τῆς ὁμοιώσεως αὐτῆς νά κατορθώσωμεν τήν ὁμοίωσιν πρός τόν Θεόν, ὡς τόν ὕστατον σκοπόν καί τήν ὑψίστην ἔννοιαν τῆς ὑπάρξεως ἡμῶν. Ὁ Ἅγιος Βαρσανούφιος ὁ Μέγας λέγει περί τῆς ὑπακοῆς: «Κράτει τήν ὑπακοήν, τήν ἀναφέρουσαν εἰς τόν οὐρανόν, καί ὁμοίους τῷ Υἱῷ τοῦ Θεοῦ ποιοῦσαν τούς κτωμένους αὐτήν»⁶. Ἀλλά τό αὐτό ὀφείλομεν νά εἴπωμεν καί περί τῆς παρθενίας καί σωφροσύνης. Κατά τήν πεποίθησιν τοῦ Ἁγίου Μεθοδίου τοῦ Ὀλύμπου (+311), ἐκφραζομένην εἰς τό «Συμπόσιον τῶν δέκα παρθένων» —ἔργον τό ὁποῖον ἀνακεφαλαιοῖ τάς ἀπόψεις τῆς Ἐκκλησίας τῶν πρώτων αἰώνων περί παρθενίας— δέν δύναται ἄλλως νά ὁδηγηθῇ τις ὄντως εἰς τό «καθ᾽ ὁμοίωσιν» Θεοῦ, εἰ μή μόνον διά τῆς προσλήψεως καί φανερώσεως ἐν τῇ γηΐνῃ ὑπάρξει αὐτοῦ τῶν χαρακτήρων τῆς εἰκόνος ἐκείνης, ἡ ὁποία ἐφανερώθη εἰς ἡμᾶς διά τοῦ ἐνανθρωπήσαντος Χριστοῦ. Συνεχῶς συναντώμεθα μετά τῆς διδασκαλίας τῆς Ἐκκλησίας περί σωτηρίας, ἐννοουμένης ὡς θεώσεως. Ἀλλά διερωτᾶται τις: Ποῦ δυνάμεθα νά εὕρωμεν τό ἀξιόπιστον καί, οὕτως εἰπεῖν, ὀφθαλμοφανές καί ψηλαφητόν (βλ. Α´ Ἰωάν. α´ 1) κριτήριον τῆς καταστάσεως ταύτης; Ἀναμφιβόλως, μόνον διά τῆς ὁμοιώσεως πρός τόν «ἐν σαρκί» φανερωθέντα Θεόν εἶναι δυνατόν νά ὁμοιωθῶμεν πρός Αὐτόν καί κατά τήν ὑπερκόσμιον καί αἰώνιον Αὐτοῦ ὕπαρξιν. Πρός τοῦτο ἀκριβῶς τό σημεῖον ἦτο πάντοτε ἐστραμμένη ἡ θεολογική σκέψις τῆς Ἐκκλησίας ἀπό τῶν πρώτων χρόνων τῆς ἱστορίας αὐτῆς. Τοῦτο ἀντανακλᾶται καί εἰς τά λειτουργικά κείμενα⁷ καί εἰς τά μνημεῖα τῆς ἁγιοπατερικῆς γραμματείας. Παραδειγματικῶς θά παραθέσω τινά ἐξ αὐτῶν.

Εἰς τήν πρώτην ἐκ τῶν δύο «Πρός Παρθένους» ἐπιστολῶν, αἱ ὁποῖαι ἐσφαλμένως ἀποδίδονται εἰς τόν Ἅγιον Κλήμεντα Ρώμης (+103), ἀναγινώσκομεν: «Ἡ ἁγία Παρθένος εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία ἔφερεν εἰς τούς κόλπους Αὐτῆς τόν Υἱόν τοῦ Θεοῦ, τόν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστόν· ναί, ὁ προσκυνητός ἡμῶν Δεσπότης ἐδανείσθη ἐκ τῆς ἱερᾶς αὐτῆς Παρθένου τό σῶμα διά τοῦ ὁποίου ἐνεδύθη καί τό ὁποῖον Οὗτος προώριζε διά τάς ὀδύνας καί τάς βασάνους. Εἴθε τό μέγα τοῦτο γεγονός νά φανερώσῃ ἐξ ὁλοκλήρου εἰς τήν ψυχήν ἡμῶν ὁπόσον ὑπέροχος καί ἔξοχος εἶναι ἡ παρθενία. Κατόπιν αὐτοῦ θέλεις νά εἶσαι Χριστιανός; Βάδιζε σταθερῶς ἐπί τῶν ἰχνῶν τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ. Ὁ Ἰωάννης ὑπῆρξεν ἄγγελος ἀπεσταλμένος ἐνώπιον τοῦ προσώπου τοῦ Κυρίου· καί “ἐν γεννητοῖς γυναικῶν οὐκ ἐγήγερται μείζων Ἰωάννου τοῦ Βαπτιστοῦ”· καί ὁ ἅγιος οὗτος Ἄγγελος τοῦ Κυρίου ἦτο παρθένος... Ὑπῆρξεν ὡσαύτως ἅγιος⁸ ὁ ἕτερος Ἰωάννης, ὁ ὁποῖος ἀνέπεσεν ἐπί τό στῆθος τοῦ Κυρίου καί ὁ ὁποῖος ἠγάπα Αὐτόν πολύ, ἐξ αἰτίας τοῦ ὁποίου τοσοῦτον ἠγάπα αὐτόν ὁ Κύριος. Ἐν συνεχείᾳ ἀκολουθοῦν ὁ Παῦλος, ὁ Βαρνάβας, ὁ Τιμόθεος καί ἄλλοι, τῶν ὁποίων τά ὀνόματα ἐγράφησαν ἐν Βίβλῳ Ζωῆς· πάντες οὗτοι ἠγάπησαν τό εἶδος τοῦτο τῆς ἁγιότητος, καί ἀγωνιζόμενοι διῆλθον αὐτό μέχρι τοῦ τέλους τῆς ζωῆς, ὡς ἀληθινοί μιμηταί τοῦ Χριστοῦ καί υἱοί τοῦ Ζῶντος Θεοῦ,... διότι οἱ ὅμοιοι πρός τόν Χριστόν εἶναι τελείως ὅμοιοι πρός Αὐτόν»⁹.

Ὁ Ἅγιος Κυπριανός Καρχηδόνος (+258 μ.Χ.) ἐν τῷ βιβλίῳ αὐτοῦ «Περί τοῦ ἱματισμοῦ τῶν Παρθένων» ὁμιλῶν περί τῆς ἀξίας τῆς παρθενίας λέγει: «Οἱ παρθένοι εἶναι ὁ καρπός τοῦ ἄνθους τῆς Ἐκκλησίας· ἡ δόξα καί ἡ εὐπρέπεια τῆς πνευματικῆς χάριτος... ἔργον ἐπαίνων καί τιμῆς πλῆρες καί ἀδιάφθορον· ἡ εἰκών τοῦ Θεοῦ, ἡ ἀναλογοῦσα εἰς τήν ἁγιότητα τοῦ Κυρίου· τό ἐνδοξότερον μέρος τοῦ ποιμνίου τοῦ Χριστοῦ· καί ὅσον ἀφθονεῖ ἡ παρθενία ἐντός τῶν τάξεων αὐτῆς, τοσοῦτον αὐξάνει ἡ χαρά τῆς Μητρός ἡμῶν Ἐκκλησίας»¹⁰.

Ὁ Ἅγιος Μεθόδιος Ὀλύμπου, εἰς τό προαναφερθέν ἔργον αὐτοῦ «Συμπόσιον τῶν δέκα Παρθένων» ὁμιλεῖ περί τῆς παρθενίας ὡς περί ἔργου «ἄκρως μεγάλου», ὡς περί «μυστηρίου». Καί ἀναμφιβόλως, ἐάν ὁ γάμος εἶναι μυστήριον, τότε καί ἡ παρθενία εἶναι ὡσαύτως μυστήριον τῆς Ἐκκλησίας.

Ἡ παρθενία καί ἡ σωφροσύνη ὑπό τήν χριστιανικήν ἔννοιαν διακρίνονται οὐσιωδῶς ἐξ ἐκείνου τό ὁποῖον ἠννόουν καί μέχρι σήμερον ἐννοοῦν οἱ ἐκτός Ἐκκλησίας ὑπό τάς αὐτάς λέξεις. Αἱ ἔννοιαι παρθενία καί σωφροσύνη εἶναι συγγενεῖς οὐχί ὅμως ταὐτόσημοι. Κατά τήν μοναχικήν κουράν, ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι προσέρχονται εἰς τόν μοναχισμόν μετά τόν γάμον, ἤ ἐξωγάμους σχέσεις, ἀπαγγέλλουν τήν ὑπόσχεσιν τῆς σωφροσύνης, ἤτοι τῆς εἰς τό μέλλον ὁλοκληρωτικῆς ἐγκρατείας, ἐνῷ ἐκεῖνοι οἱ ὁποῖοι δέν ἐγνώρισαν ἄλλο σῶμα δίδουν τήν ὑπόσχεσιν τῆς παρθενίας.

Ἡ σωφροσύνη, ὅπως δεικνύει καί ἡ λέξις αὕτη, σημαίνει τήν ἀκεραιότητα ἤ τήν πληρότητα τῆς φρονήσεως. Ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ μετά τῆς ἐννοίας ταύτης συνδέεται οὐχί μόνον ἡ νίκη ἐπί τῆς σαρκικῆς ἕλξεως καί ἐν γένει ἐπί τοῦ «φρονήματος τῆς σαρκός» ἤτοι ἡ «νίκη ἐπί τῆς φύσεως», ἀλλά καί ἡ ἀπόκτησις τοῦ συνόλου τῶν τελειοτήτων, αἱ ὁποῖαι προσιδιάζουν εἰς τήν φρόνησιν καί τῶν ὁποίων ἔκφρασις εἶναι ἡ σταθερά διαμονή ἐν τῷ Θεῷ «ἐξ ὅλης τῆς διανοίας καί ἐξ ὅλης τῆς καρδίας».Ἐν τῇ τελειοτέρᾳ αὐτῆς μορφῇ ἡ ἄσκησις τῆς σωφροσύνης ἀποκαθιστᾷ τήν κατά τό πνεῦμα παρθενικήν κατάστασιν τοῦ ἀνθρώπου, ὑπερφαλαγγίζουσα τήν ἀνεπανόρθωτον ἀπώλειαν τῆς σωματικῆς παρθενίας.

Τήν γνησίαν παρθενίαν οἱ Ἅγιοι Πατέρες ὁρίζουν ὡς ὑπερφυσικήν κατάστασιν. Ἐν τῇ τελείᾳ αὐτῆς μορφῇ θεωρεῖται ὡς ἀδιάκοπος διαμονή ἐν τῇ θείᾳ ἀγάπῃ, ὡς ἐκπλήρωσις τῆς ἐντολῆς τοῦ Χριστοῦ «ἀγαπήσεις τόν Θεόν ἐξ ὅλης τῆς καρδίας, ἐξ ὅλης τῆς διανοίας, ἐξ ὅλης τῆς ψυχῆς, ἐξ ὅλης τῆς ἰσχύος.» Ὑπό τό φῶς τοῦ κριτηρίου αὐτοῦ, πᾶσα παρέκκλησις τοῦ νοῦ καί τῆς καρδίας ἀπό τῆς ἀγάπης τοῦ Θεοῦ ἐκλαμβάνεται ὡς πνευματική «μοιχεία», ἤτοι παράβασις εἰς βάρος τῆς θείας ἀγάπης.

Ἡ παρθενία δέν εἶναι ἄγνοια τῆς βιολογικῆς καί πλήρως φυσικῆς ζωῆς τοῦ ἀνθρώπου. Τό μέγιστον καί μοναδικόν παράδειγμα τῆς τελειότητος, ἡ Ἀειπάρθενος Μαρία, κατά τόν Εὐαγγελισμόν τοῦ Ἀγγέλου περί τῆς γεννήσεως ἐξ Αὐτῆς Υἱοῦ, ἀπήντησε διά τῆς ἐρωτήσεως: «Πῶς ἔσται μοι τοῦτο, ἐπεί ἄνδρα οὐ γινώσκω»; Δι᾽ αὐτοῦ κατέδειξεν ὅτι εἶχε γνῶσιν περί τοῦ πράγματος.

Τό ἀδιάφθορον τοῦ σώματος δέν εἶναι εἰσέτι παρθενία. Εἷς τῶν μεγαλυτέρων ἁγίων τῆς Ἐκκλησίας ἡμῶν, ὁ Μέγας Βασίλειος, μετά πικρίας εἶπε περί ἑαυτοῦ: «Καί γυναῖκα οὐ γινώσκω καί παρθένος οὐκ εἰμί»¹¹, ἤτοι ὑπό τήν πλήρη τῆς λέξεως ἔννοιαν. Ἐκτός τῶν σχέσεων μετ᾽ ἄλλου σώματος, ὑπάρχουν οὐχί ὀλίγα ἄλλα εἴδη διαφθορᾶς καί αὐτοδιαφθορᾶς, τῶν ὁποίων τήν περιγραφήν ἀποφεύγει ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία, διά νά μή δημιουργήσῃ εἰς τόν νοῦν τοῦ ὁμιλοῦντος ἤ τοῦ ἀκούοντος εἰκόνα τινά ἁμαρτίας. Καί ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος δέν γνωρίζει τήν φυσικήν πρᾶξιν, ἀλλά μόνον διά τοῦ νοῦ θά ἀφεθῇ εἰς αὐτήν καί ὀνειροπολῶν θά ἐπιθυμήσῃ αὐτήν, ἤδη δέν εἶναι πλήρως παρθένος.

Κατά τήν ἐκκλησιαστικήν ἀντίληψιν ὑπάρχουν τρεῖς βαθμοί πνευματικῆς καταστάσεως τοῦ ἀνθρώπου: ἡ ὑπερφυσική κατάστασις, ἡ φυσική καί ἡ παρά φύσιν ἤ ἐναντίον τῆς φύσεως. Ἡ παρθενία καί ἡ μοναχική σωφροσύνη, ἐννοούμεναι ὡς δωρεαί τῆς χάριτος, ἀνήκουν εἰς τήν πρώτην κατάστασιν. Εἰς τήν δευτέραν κατατάσσεται ὁ εὐλογημένος γάμος. Πᾶσα ἄλλη μορφή σαρκικῆς ζωῆς εἶναι πνευματικῶς κατωτέρα ἤ παρά φύσιν. Οἱ Πατέρες λέγουν «μή ἐπιχειρῇς τό ὑπέρ φύσιν, ἵνα μή πέσῃς εἰς τό παρά φύσιν». Ἐκ τούτου ἕπεται ὁ κανών ὅτι οὐδείς πρέπει νά γίνηται δεκτός εἰς τόν μοναχισμόν ἄνευ προκαταρκτικῆς δοκιμασίας. Μοναχός ὁ ὁποῖος δέν φυλάσσει σωφροσύνην ἵσταται ἐπί τοῦ ἐπίπεδον τῆς σωτηρίας πολύ χαμηλότερον τοῦ ἐντίμου γάμου, τοῦ τιμωμένου ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ ὡς σωτηρίου ὁδοῦ. Καί ἐάν λάβωμεν ὑπ᾽ ὄψιν ὅτι ἐκεῖνος, ὅστις ἔδωκεν ἤδη τάς ὑποσχέσεις, στερεῖται τοῦ δικαιώματος ἐκκλησιαστικοῦ γάμου, τότε ἑκάστη ἐκ μέρους αὐτοῦ παράβασις τῆς ἁγνοίας θεωρεῖται ὡς πτῶσις καί μάλιστα εἰς κατάστασιν ὑπό τήν φύσιν. Ὁ καθηγιασμένος γάμος, ὁ πειθαρχημένος, ὁ χωρίς διαστροφήν, διατηρεῖ τόν ἄνθρωπον φυσικῶς καί ἠθικῶς, ἐνῷ πᾶσα ἄλλη μορφή σαρκικῆς ἀπολαύσεως, ἔστω καί ὑπό ὀνειρώδη μόνον μορφήν, διαφθείρει ὁλόκληρον τόν ἄνθρωπον, ἤτοι τήν ψυχήν καί τό σῶμα. Ἡ καταστρεπτική αὕτη ἐνέργεια ἰδιαιτέρως ἐντείνεται, ὅταν ὁ μοναχός προσκόπτῃ καί δι᾽ αὐτοῦ ἀθετῇ τάς δοθείσας ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ ὑποσχέσεις, διότι εἰς τήν περίπτωσιν αὐτήν ἡ ἐσωτερική σύγκρουσις ἐκ τῆς ἀπωλείας τῆς χάριτος λαμβάνει ἀσυγκρίτως βαθύτερον χαρακτῆρα καί αἱ μαρτυρικαί τύψεις τῆς συνειδήσεως δύνανται νά φθάσουν μέχρι τοῦ σκότους τῆς ἀπογνώσεως. Αἱ ὀνειροπολήσεις περί σαρκικῆς σχέσεως, ἐν ἀπουσίᾳ τῆς φυσικῆς πράξεως, ὡδήγησαν πολλούς μέχρι σοβαρῶν ψυχικῶν νόσων, ἔτι δέ καί μέχρι πλήρους παραφροσύνης. Περί τῆς συχνότητος τῶν τοιούτων ὀλεθρίων περιπτώσεων δύνανται νά μαρτυρήσουν καί οἱ ψυχίατροι¹².

Ἡ μοναχική σωφροσύνη, ὡς ἐν ἀληθείᾳ «ἀνθρωπίνη» ζωή κατ᾽ εἰκόνα τοῦ τελείου Ἀνθρώπου-Χριστοῦ, δέν δύναται νά θεμελιωθῇ ἐπί τῆς ἀρνήσεως τῆς σαρκικῆς ζωῆς, ἐπί τῆς μομφῆς τοῦ εὐλογημένου ὑπό τοῦ Θεοῦ καί τῆς Ἐκκλησίας γάμου, ἐπί τῆς ἀποστροφῆς ἤ τῆς καταφρονήσεως ἐκείνης τῆς πράξεως, διά τῆς ὁποίας «ὁ ἄνθρωπος ἔρχεται εἰς τόν κόσμον» (πρβλ. Ἰωάν. ιϚ´ 21). Ἡ Ἐκκλησία εἰς τάς συνοδικάς Αὐτῆς διατάξεις ἀπορρίπτει ἐκείνους οἱ ὁποῖοι καταφεύγουν εἰς τόν μοναχισμόν ἐξ ἀποστροφῆς πρός τόν γάμον ἤ ἐξ ὑπερηφάνου ἐξουδενώσεως αὐτοῦ¹³. Διά τοῦτο οἱ Πατέρες ἐδοκίμαζον ἕκαστον ἐκ τῶν ἐπιθυμούντων τόν μοναχισμόν, διά νά βεβαιωθοῦν ἐάν οὗτος ἦτο ὄντως κλητός. Ὑπάρχουν διάφοροι βαθμοί αὐτῆς τῆς κλήσεως. Εἴς τινας ἐδόθη νά γνωρίσουν τήν κατάστασιν τῆς ἐν χάριτι Θεοκοινωνίας εἰς τοιοῦτον βαθμόν, ὥστε καί ὁ νοῦς καί τό σῶμα αὐτῶν νά αἰσθάνωνται ἐναργῶς τόν ἁγιασμόν αὐτῶν. Διά τούς τοιούτους ἡ ἀπόλυτος ἐγκράτεια ὑπό τήν μορφήν οὐχί μόνον ἀποφυγῆς ἐνσυνειδήτων φυσικῶν πράξεων, ἀλλά καί τῶν ἀντιστοίχων διανοημάτων (ἔτι καί κατά τήν διάρκειαν τοῦ ὕπνου) εἶναι κατηγορική ἀπαίτησις τῆς καταστάσεως τοῦ πνεύματος αὐτῶν. Μικροτέρας ἐντάσεως κλῆσις συνιστᾷ κατάστασιν κατά τήν ὁποίαν ἡ ψυχή δοκιμάζει ἕλξιν μόνον πρός τήν σωφροσύνην. Ὁ νοῦς τότε τείνει πρός τήν καθαρότητα καί δυνάμει τῆς ἐσωτερικῆς δίψης τοῦ ἁγιασμοῦ ἐνστικτωδῶς ἀπωθεῖ τού σαρκικούς «λογισμούς». Πολλοί εἰσέρχονται εἰς τήν μοναχικήν ἄσκησιν ἐκκινοῦντες ἐκ τοιαύτης καταστάσεως, ἡ ὁποία, καίτοι εἶναι ὀλιγώτερον βεβαία τῆς προηγουμένης, ἀποτελεῖ ἐν τούτοις θετικήν κλῆσιν ἄνωθεν.

Πεῖρα αἰώνων ἀπέδειξεν ὅτι ἡ ἀγάπη πρός τόν Θεόν εἶναι δυνατή καί εἰς τόν γάμον, ἀλλά εἰς μέτριον μόνον βαθμόν. Ὅταν δέ ἡ ἀγάπη αὕτη ὑπερβαίνει ὡρισμένον τι ὅριον καί ἀποκτᾷ μεγαλυτέραν ἔντασιν, τότε ἡ ψυχή τοῦ ἀνθρώπου ἀπομακρύνεται ἐνστικτωδῶς ἀπό παντός ὅ,τι δέν ἐναρμονίζεται πρός αὐτήν τήν ἀγάπην. Δέν εἶναι ἔργον ἰδικόν μου νά εὕρω λογικήν τινα ἑρμηνείαν τοῦ ἀξιοσημειώτου φαινομένου τούτου εἰς τήν περιοχήν τῆς θρησκευτικῆς ψυχολογίας, τοῦ ἐπαναλαμβανομένου κατά τήν ροήν τῶν αἰώνων μετ᾽ ἐκπληκτικῆς σταθερότητος. Ἐνδέχεται ἄλλως τε νά μή ὑπόκηται τοῦτο εἰς λογικάς κατηγορίας. Προσωπικῶς ἐρείδομαι ἐπί τῶν ἔργων τῶν Ἁγίων Πατέρων καί ἐν μέρει ἐπί τῶν παρατηρήσεων τάς ὁποίας ἠδυνήθην νά ἔχω ὡς πνευματικός. Ἐκ τῶν πολλῶν συνομιλιῶν μου μετ᾽ ἀσκητῶν ἔχω ἀποκτήσει τήν σταθεράν πεποίθησιν ὅτι, ὅταν ἡ ψυχή διά πραγματικῆς πείρας γνωρίσῃ τήν ἀγάπην τοῦ Χριστοῦ, τότε ἐκ τῆς γλυκύτητος τῆς ἀγάπης αὐτῆς γεννᾶται ἀκράτητός τις ἕλξις πρός τόν Θεόν, ἀκατάπαυστός τις «δίψα» Αὐτοῦ, καί ἐν ταὐτῷ ἀνερμήνευτος θλῖψις περί τοῦ κόσμου, συνέπεια τῆς ὁποίας εἶναι ὁ τελείως ἄκοπος καί, τρόπον τινά, φυσικός ἀποχωρισμός ἀπό πασῶν τῶν αἰσθητικῶν ἡδυπαθειῶν, ἐξ αἰτίας τῶν ὁποίων ψυχραίνεται καί ἐξαλείφεται ἡ Θεία ἀγάπη. Χαρακτηριστικόν τῆς μεγάλης πρός Χριστόν ἀγάπης εἶναι ὅτι δέν δύναται νά συμβιβασθῇ μετά σαρκικῶν ἀπολαύσεων ἐν γένει, καί πρό παντός μετά τῶν ἰσχυροτέρων ὅλων, τῶν γενετησίων. Ὁ νοῦς τοῦ ἀνθρώπου ὑπό τήν ἐνέργειαν τῆς ἀγάπης πρός τόν Θεόν ἀποσπᾶται ἐκ τῆς γῆς καί καθαίρεται ἀπό πάσης γηΐνης εἰκόνος, ἐνῷ ἡ σαρκική σχέσις τραυματίζει βαθύτατα τήν ψυχήν ἀκριβῶς διά τῶν εἰκόνων αὐτῶν. Γνωρίζομεν ὅτι πολλοί προσεγγίζουν ἐντελῶς διαφόρως τό θέμα τοῦτο. Ἀλλά μήπως ὁ λόγος τῆς Γραφῆς, «οὐ μή ἐγκαταμείνῃ τό πνεῦμά Μου ἐν αὐτοῖς, διά τό εἶναι αὐτούς σάρκας» (Γέν. Ϛ´ 3), δέν ἀναφέρεται εἰς αὐτούς;

Αὐτή αὕτη ἡ πεῖρα τῆς ζωῆς διδάσκει τόν ἀσκητήν ὅτι πᾶσα αἰσθητική ἀπόλαυσις, οἱουδήποτε εἴδους, εἴτε ὀπτική, εἴτε γευστική, εἴτε ἀκουστική, ἤ τῆς ἁφῆς, ἤ τῆς ὀσφρήσεως ἀποσπᾷ τήν ψυχήν ἐξ ἐκείνου τό ὁποῖον εἶναι ἀνώτερον καί ἀμέτρως πολυτιμότερον, ἀφαιροῦσα ἀπ᾽ αὐτοῦ τήν παρρησίαν ἐν τῇ προσευχῇ, ἐνῷ ἀντιθέτως ἡ κακοπάθεια τῆς σαρκός πολλάκις συνεργεῖ εἰς τήν κάθαρσιν τοῦ νοῦ καί τήν ἀνάβασιν αὐτοῦ εἰς τήν θεωρίαν.

Ὅταν ἡ σωφροσύνη ἀποβαίνῃ βαθεῖα ἀπαίτησις τοῦ πνεύματος, ὁδηγεῖ φυσικῶς εἰς ἐκεῖνο τό ὁποῖον ὀνομάζεται «αὐστηρότης βίου» ἤ «ἀσκητικότης». Πᾶν ὅ,τι δέν εἶναι ἀπολύτως ἀναγκαῖον διά τήν ὕπαρξιν παραμερίζεται, διά νά ἔχῃ τό πνεῦμα τήν μεγαλυτέραν δυνατήν ἐλευθερίαν ἐν τῇ θεωρίᾳ. Ἐάν ἡ τροφή καί ὁ ὕπνος δέν ἦσαν ἀπολύτως ἀναγκαῖα διά τήν φυσικήν ὕπαρξιν —ὅπως συμβαίνει εἰς τήν περίπτωσιν τῆς σαρκικῆς ζωῆς, τοῦ καπνίσματος, τῶν διεγερτικῶν καί ναρκωτικῶν—, ὁ ἀσκητής τῆς σωφροσύνης οὐδέποτε θά ἤγγιζε τροφήν καί οὐδέποτε θά ἔδιδεν «ὕπνον τοῖς ὀφθαλμοῖς» αὐτοῦ (Ψαλμ. κα´ 4), παραδίδων ὅλας τάς δυνάμεις τοῦ νοῦ αὐτοῦ εἰς τήν μνήμην τοῦ Θεοῦ καί τήν προσευχήν. Ἰδού διατί εἰς τήν ὀρθῶς νοουμένην μοναχικήν ζωήν τά τοιαῦτα, ὡς ἐπί παραδείγματι τό κάπνισμα, ἀποκλείονται.

Ἡ ἁμαρτία δέν ἑδρεύει εἰς τήν μίαν ἤ τήν ἄλλην φυσικήν λειτουργίαν τοῦ ἀνθρώπου, ἀλλά εἰς τά πάθη. Ὁ Ἅγιος Ποιμήν ὁ Μέγας ἔλεγε: «Δέν εἴμεθα σωματοκτόνοι, ἀλλά παθοκτόνοι». Ἡ πάλη τοῦ ὀρθοδόξου ἀσκητοῦ δέν διεξάγεται πρός τό σῶμα, ἀλλά πρός «τά πνευματικά τῆς πονηρίας ἐν τοῖς ἐπουρανίοις» (Ἐφεσ. στ´ 12), διότι δέν ἀπομακρύνει ἡμᾶς ἀπό τοῦ Θεοῦ τό σῶμα, τό ὁποῖον ἐκλήθη νά καταστῇ δοχεῖον ἤ «ναός τοῦ ἐν ἡμῖν Ἁγίου Πνεύματος» (Α´ Κορ. στ´ 19), ἀλλά ἡ ἡδυπάθεια, ἤτοι τά πάθη μετά τῶν ἀπολαύσεων αὐτῶν.

Ἡ Ὀρθόδοξος ἄσκησις ἐρείδεται ἐπί τῆς δογματικῆς συνειδήσεως ὅτι ἡ πνευματική ζωή τῆς λογικῆς κτίσεως συνίσταται ἐκ τῆς ἑνώσεως τῶν δύο θελήσεων, τῶν δύο ἐνεργειῶν, τῆς Θείας καί τῆς ἀνθρωπίνης. Δυνάμει τούτου καί ἡ παρθενία καί ἡ σωφροσύνη εἶναι οὐχί μόνον δῶρα τῆς χάριτος, ἀλλά καί συνέπειαι ἐλλόγου ἀσκήσεως. Πᾶν δῶρον τῆς χάριτος ἐν τῷ κόσμῳ τούτῳ συνεπάγεται ἀναποφεύκτως μέγαν ἀγῶνα χάριν τῆς συνετῆς διαφυλάξεως αὐτοῦ. Ἐκεῖνο τό ὁποῖον διδάσκει ἡ χάρις, κατά τήν περίοδον τῆς διαμονῆς αὐτῆς εἰς τόν ἄνθρωπον, τοῦτο ὀφείλει νά τηρῇ οὗτος καί κατά τόν χρόνον τῆς ἀπουσίας αὐτῆς ὑπό τήν αἰσθητήν μορφήν ἐνεργείας, φυλάττων ἑαυτόν εἰς τό αὐτό ἐπίπεδον ζωῆς, ὡς ἐάν μή ἔπαυσε ποτέ ἡ ἐνέργεια τῆς χάριτος ἐπ᾽ αὐτοῦ. Οὕτως ἄρχεται μία ἑκούσιος συστηματική ἀσκητική ἀγωγή τοῦ ἀσκητοῦ καί ἡ τράχυνσις τῆς «πολιτείας» αὐτοῦ καθίσταται ἀναπόφευκτος.

Ὁ Ἅγιος Γρηγόριος Νύσσης εἰς τόν Λόγον αὐτοῦ «Περί Παρθενίας» ἐκφράζεται ὡς ἑξῆς:

«...οὕτω μοι δοκεῖ καί τό τῆς παρθενίας ἐπιτήδευμα τέχνη τις εἶναι καί δύναμις τῆς θειοτέρας ζωῆς πρός τήν ἀσώματον φύσιν τούς ἐν σαρκί ζῶντας ὁμοιοῦσθαι διδάσκουσα...»¹⁴. Τοῦτο συμβαίνει, ὅπου ἡ ἔλλογος ἀνθρωπίνη θέλησις ἀγωνίζεται ὡς περιεγράφη ἀνωτέρω, ὁπότε ἡ διατήρησις τῆς παρθενίας καί σωφροσύνης καθίσταται ἀσκητική καλλιέργεια καί τέχνη. Δέν προτίθεμαι νά ἀναπτύξω λεπτομερέστερον τό θέμα τοῦτο. Θά εἴπω μόνον ὅτι τό πλέον οὐσιῶδες ἀξίωμα τῆς «τέχνης» ταύτης εἶναι ἡ «τήρησις τοῦ νοός». Ὁ σπουδαιότερος κανών εἰς τήν ἄσκησιν αὐτήν εἶναι νά μή παραδώσῃ τις τόν νοῦν αὐτοῦ. Ἄνευ τούτου οὐδεμία σωματική ἄσκησις ἐπιτυγχάνει τόν ποθούμενον σκοπόν αὐτῆς, ἐνῷ ἡ ἀσκητικῶς πεπαιδευμένη διάνοια δύναται νά διαφυλάξῃ οὐχί μόνον τήν καθαρότητα καί τήν ἐλευθερίαν αὐτῆς, ἀλλά καί τήν εἰρήνην τοῦ σώματος ἔτι καί ὑπό συνθήκας κατά τάς ὁποίας ἡ ἐκπλήρωσις τοῦ ἔργου τούτου εἰς ἄλλους θά ἐφαίνετο ἀδύνατος.

Ἐπαναλαμβάνομεν ἐκ νέου πρός μεγαλυτέραν ἐπικύρωσιν, ὅτι ἡ συνείδησις τοῦ ἐξαιρέτου χαρακτῆρος τῆς κλήσεως τῆς ὁδοῦ ταύτης ἐναρμονίζεται πλήρως πρός τήν Ὀρθόδοξον Ἐκκλησίαν. Ἡ συνείδησις αὕτη ἀπορρέει οὐχί μόνον ἐκ τῆς πείρας, ἀλλά καί ἐκ τῶν λόγων Αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ, τοῦ εἰπόντος: «Οὐ πάντες χωροῦσι τόν λόγον τοῦτον...» (Ματθ. ιθ´ 11). Ἐντεῦθεν ἡ προκαταρκτική δοκιμασία ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ἐπιθυμοῦν τό μοναχικόν σχῆμα· ἐντεῦθεν καί ἡ ἀπαγόρευσις τῆς ἐνεργοῦ παρουσίας τοῦ ἀγάμου κλήρου ἐν τῷ κόσμῳ, ἐκτός σπανίων περιπτώσεων, λόγῳ εἰδικῶν συνθηκῶν. Εἰς τοῦτο ἀκριβῶς φανεροῦται ἡ εὐδοκία τῆς Ἐκκλησίας πρός τόν τίμιον γάμον τοσοῦτον μεγάλη, ὥστε οὐδόλως νά θεωρεῖται οὗτος ὡς ἐμπόδιον εἰς τήν ἱερουργίαν εἰσέτι καί τοῦ θειοτάτου μυστηρίου τῆς Εὐχαριστίας¹⁵.

Ὁ μέγας Ἰωάννης τῆς Κλίμακος ἐπισφραγίζει τόν θαυμάσιον αὐτοῦ λόγον «Περί σωφροσύνης καί ἁγνείας» ὡς ἑξῆς: «Ὁ ἐν σαρκί ὤν καί τοῦτο (τό δῶρον τῆς ἁγνείας) εἰληφώς, ἀπέθανε καί ἀνέστη, καί τῆς μελλούσης ἀφθαρσίας τό προοίμιον ἤδη ἀπ᾿ ἐντεῦθεν ἐγνώρισεν»¹⁶.

3. Ἡ ἀκτημοσύνη

 Ἡ ἀκτημοσύνη, ἡ τρίτη ἐκ τῶν θεμελιωδῶν ὑποσχέσεων, ἀποτελεῖ ὅλως φυσικήν συμπλήρωσιν τῶν δύο πρώτων, συνιστῶσα μετ᾿ αὐτῶν ἀναπόσπαστον ἑνότητα πρός ἐπίτευξιν τῆς καθαρᾶς προσευχῆς, καί συνάμα τῆς τελειοτέρας ἐξομοιώσεως πρός τόν Θεόν διά τῆς ὁμοιώσεως πρός τόν Χριστόν, ὁ ὁποῖος τοσοῦτον ἀπέφυγε τάς κτήσεις ἐπί τῆς γῆς, ὥστε «οὐκ εἶχε ποῦ τήν κεφαλήν κλίνῃ» (πρβλ. Ματθ. η´ 20). Ἡ πεῖρα δεικνύει σαφῶς εἰς πάντα ἄνθρωπον ὅτι, διά νά φθάσῃ εἰς τήν καθαράν προσευχήν, εἶναι ἀνάγκη νά ἐλευθερώσῃ τόν νοῦν αὐτοῦ ἐκ τῶν εἰκόνων τῆς ὕλης, αἵτινες βαρύνουν αὐτόν.

Ἐν τῇ μοναχικῇ ὑποσχέσει τῆς ἀκτημοσύνης ἡ ἔμφασις δίδεται εἰς τήν πάλην πρός τό πάθος τῆς «φιλοκτημοσύνης» ἤ τῆς «φιλαργυρίας». Δι᾿ αὐτῆς ὁ μοναχός δέν ὑπόσχεται τόσον νά ζήσῃ «ἐν πτωχείᾳ» (ὡς ὑπόσχονται οἱ δυτικοί), ὅσον νά ἐλευθερώσῃ τό πνεῦμα αὐτοῦ ἀπό τῆς ἐπιθυμίας τοῦ «κατέχειν» μέχρι τοιούτου βαθμοῦ, ὥστε ὁ ἀληθής θεράπων τῆς ἀκτημοσύνης παύει νά φείδηται καί τοῦ ἰδίου αὐτοῦ σώματος. Μόνον ὑπό τάς συνθήκας αὐτάς εἶναι ὄντως δυνατή ἡ γνήσια βασιλική ζωή τοῦ πνεύματος.

Κατ᾿ ἀρχάς πᾶς σκεπτόμενος θά εἴπῃ: Πῶς δύναμαι νά ἐλευθερωθῶ ἐντελῶς ἐκ τῶν πραγμάτων; Ἐγώ ὁ ἴδιος εἶμαι ὑλικός κατά τό σῶμα καί ἡ ζωή αὐτοῦ τοῦ σώματος συνδέεται ἀφεύκτως πρός τήν ὕλην. Ἡ μήπως πρέπει νά ἀφήσω τόν ἑαυτόν μου νά ἀποθάνῃ;... Οὐχί, οὔτε λόγος περί τούτου! Ἡ συνετή ἄσκησις συνίσταται εἰς τό νά περιορίσωμεν ἑαυτούς εἰς ἐκεῖνο τό ἀναγκαῖον ἐλάχιστον τῶν πραγμάτων καί τῆς ὕλης, ἄνευ τοῦ ὁποίου ἡ ζωή θά καθίστατο πλέον ἀδύνατος. Ἀλλά τό μέτρον τῶν δυνατοτήτων ἑκάστου εἶναι διάφορον¹⁷.

Ὁ σύγχρονος ἄνθρωπος δέν ἠδυνήθη νά ὀργανώσῃ τήν ζωήν αὐτοῦ κατά τοιοῦτον τρόπον, ὥστε νά ἔχῃ ἀρκετήν «σχολήν», ἐλεύθερον χρόνον, διά τήν προσευχήν καί τήν πνευματικήν θεωρίαν τοῦ Θεοῦ. Καί αἰτία τούτου εἶναι τό ἄπληστον πάθος τῆς «φιλοκτημοσύνης». Τό πάθος τοῦτο τῆς πλεονεξίας ὁ Ἀπόστολος Παῦλος ὠνόμασεν εἰδωλολατρίαν (βλ. Κολ. γ´ 5) καί ὁ Ὅσιος Ἰωάννης τῆς Κλίμακος «ἀπιστίας θυγατέρα»... «εὐαγγελίων μυκτηριστήν καί παραβάτην ἑκούσιον»¹⁸. Ἡ γνησία χριστιανική ἀκτημοσύνη εἶναι ἄγνωστος, ἀκατανόητος εἰς τόν κόσμον. Καί ἐάν τολμήσωμεν νά ἰσχυρισθῶμεν ὅτι αὕτη ἐπεκτεινομένη ἀπορρίπτει οὐχί μόνον κτήσεις ὑλικάς, ἀλλά καί διανοητικάς, τότε θά φανῇ τοῦτο εἰς τήν πλειονότητα τῶν ἀνθρώπων παραφροσύνη. Ἄνθρωποι ἔχοντες ἐπιστημονικάς γνώσεις θεωροῦν τόν πνευματικόν αὐτῶν πλοῦτον ὡς τήν οὐσίαν τῆς ὑπάρξεως αὐτῶν, μή ὑποπτευόμενοι παντάπασιν ὅτι ὑπάρχει ἄλλη, ὑψηλοτέρα γνῶσις, καί θησαυρός ἀληθῶς ἀσύγκριτος πρός τόν ἴδιον αὐτῶν πλοῦτον, φέρων μεθ᾿ ἑαυτοῦ βαθεῖαν εἰρήνην. Ἐν τῇ ἀναζητήσει τῆς ὑλικῆς ἀνέσεως οἱ ἄνθρωποι ἀπώλεσαν τήν πνευματικήν ἄνεσιν καί ὁ σύγχρονος ὑλικός δυναμισμός, ὁ ὁποῖος δεσπόζει ἐπί τῶν πνευμάτων καί τῶν καρδιῶν τοῦ αἰῶνος τούτου, περιβάλλεται ἐπί μᾶλλον καί μᾶλλον δαιμονικόν χαρακτῆρα. Καί τοῦτο δέν εἶναι ἐκπληκτικόν, καθ᾿ ὅσον οὐδέν ἄλλο ἐκφράζει, εἰ μή τήν δυναμικήν τῆς ἁμαρτίας.

Ἡ ἀγάπη πρός τάς κτήσεις ἐκδιώκει τήν ἀγάπην πρός τόν Θεόν καί τόν πλησίον. Καί οἱ ἄνθρωποι δέν ἀντιλαμβάνονται τοῦτο καί δέν θέλουν νά ἐννοήσουν ὅτι ἐκ τῆς ἀπληστίας τῶν ἐπιθυμιῶν αὐτῶν, αἱ ὁποῖαι κυριεύουν τά πνεύματα καί τάς καρδίας αὐτῶν, ἐκπηγάζουν τά ἀναρίθμητα παθήματα ὁλοκλήρου τοῦ κόσμου. Ὁ τῆς Κλίμακος Ἅγιος λέγει: «Ρίζα πάντων τῶν κακῶν ἡ φιλαργυρία ἐστί τε καί λέγεται (βλ. Α´ Τιμ. στ´ 10)· μῖσος γάρ καί κλοπάς καί φθόνους καί χωρισμούς καί ἔχθρας καί ζάλας καί μνησικακίας καί ἀσπλαγχνίας καί φόνους αὕτη πεποίηκε»¹⁹ —καί πολέμους.

Ὅθεν διά νά ἐξέλθωμεν ἐκ τῆς αἰχμαλωσίας τῶν εὐτελῶν μεριμνῶν, διά νά καθαρίσωμεν τόν νοῦν ἡμῶν καί δώσωμεν εἰς τό πνεῦμα ἡμῶν νά ἀπολαύσῃ ἐν ἀληθείᾳ βασιλικήν, ἀκριβέστερον, θεοειδῆ ἐλευθερίαν, εἶναι ἀναγκαία ἡ ἀποταγή καί ἐπ᾿ αὐτοῦ τοῦ ἐπιπέδου, διότι, κατά τόν λόγον τοῦ Ὁσίου Ἰωάννου τῆς Κλίμακος, «ἀκτήμων ἀνήρ, ἐν προσευχῇ καθαρός (ἐστι)... ὁ γευσάμενος τῶν ἄνω, εὐχερῶς τῶν κάτω καταφρονεῖ... ἀκτήμων μοναχός τοῦ κόσμου δεσπότης... ἀπροσπαθείας υἱός, τά προσόντα αὐτῷ, ὡς μή ὄντα λογιζόμενος»²⁰. Καί «ὅταν οὐδέν ἔχῃ, δέν λυπεῖται, ἀλλά ζῇ ὡς νά εἶχε», γράφει ὁ Ἅγιος Σιλουανός.

4. Σταθερότης

 Πραγματευθέντες διά βραχέων τάς θεμελιώδεις ὑποσχέσεις τοῦ μοναχισμοῦ, κατεστήσαμεν μέχρι τινός δυνατήν τήν κατανόησιν τῆς οὐσίας τῆς ὀρθοδόξου ἀσκήσεως, ὅπερ ἀποτελεῖ καί τόν σκοπόν τοῦ παρόντος. Ἐν τούτοις, ἀφ᾿ ἑνός μέν διά νά συμπληρώσωμεν τήν περί τοῦ μοναχισμοῦ εἰκόνα, καί ἀφ᾿ ἑτέρου διά νά ἀποφύγωμεν παρερμηνείας, ὀφείλομεν νά εἴπωμεν ὀλίγα τινά καί περί τῆς ὑποσχέσεως, «Παραμένεις τῷ μοναστηρίῳ καί τῇ ἀσκήσει ἕως ἐσχάτης ἀναπνοῆς», ἡ ὁποία κατά τήν ἀκολουθίαν τοῦ μικροῦ σχήματος ἀποτελεῖ τήν πρώτην ἐρώτησιν, κατά δέ τήν τοῦ μεγάλου τήν δευτέραν.

Ἡ ἐρώτησις αὕτη εἶναι διπλῆ: «Παραμένεις τῷ μοναστηρίῳ» καί «παραμένεις τῇ ἀσκήσει». Τό πρῶτον σκέλος τῆς ἐρωτήσεως αὐτῆς δέν ἀποτελεῖ ἀπαρασάλευτον κανόνα τοῦ μοναχισμοῦ, ὡς αἱ λοιπαί ὑποσχέσεις. Ὁ μοναχισμός δύναται νά ὑπάρχῃ καί ἔξω τοῦ μοναστηρίου: ἐν τῷ κόσμῳ ἤ ἐν τῇ ἐρήμῳ. Εἰς τούς βίους πολλῶν ἁγίων μοναχῶν παρατηροῦμεν ἑκουσίαν ἤ ἀκουσίαν ἐγκατάλειψιν τοῦ μοναστηρίου, ἔνθα εἶχον λάβει τό μοναχικόν σχῆμα, καί ἐν τούτοις τοῦτο δέν ἐθεωρήθη οὔτε πτῶσις, οὔτε ἀθέτησις ὑποσχέσεως, οὔτε εἰσέτι παρέκκλησις ἐκ τοῦ μοναχισμοῦ. Πολλοί ἐξ αὐτῶν ἀπεσπάσθησαν ἐκ τῶν μοναστηρίων αὐτῶν δι᾿ ἀρχιερατικήν διακονίαν ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ. Ἕτεροι μετετέθησαν εἰς ἄλλα μοναστήρια ἕνεκα διαφόρων λόγων. Ἄλλοι ἔλαβον ἐκ τῶν μοναστηρίων αὐτῶν τήν εὐλογίαν νά ἀναχωρήσουν διά τινα ἀγαθόν σκοπόν· καί ἐν τέλει, ὑπῆρξαν περιπτώσεις καί φυγῆς εἰσέτι ἐκ τῶν μοναστηρίων αὐτῶν ἕνεκα «ἐλλείψεως εὐνοϊκῶν ὅρων πρός σωτηρίαν ἐντός αὐτῶν».

Συνήθως ἡ ἐρώτησις αὕτη παραλείπεται, ὅταν ἡ κουρά λαμβάνῃ χώραν ἐκτός μοναστηρίου. Εἶναι ἐν τούτοις ἐντελῶς φυσική καί θά παραμείνῃ ὡς οὐσιῶδες στοιχεῖον τῆς κουρᾶς ἐν τοῖς μοναστηρίοις, διότι, ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος ἐγένετο δεκτός εἰς τήν ἀδελφότητα τοῦ μοναστηρίου, καθίσταται συνιδιοκτήτης παντός ὅ,τι ἀνήκει εἰς τό μοναστήριον καί συμμέτοχος, ἀπό πάσης ἀπόψεως, ὁλοκλήρου τῆς βιοτικῆς καί πνευματικῆς μερίμνης αὐτοῦ. Ἡ ἀδελφότης τοῦ μοναστηρίου, ἐνσωματοῦσα ἕν νέον μέλος εἰς τήν πνευματικήν οἰκογένειαν, ὅλως φυσικῶς θέλει νά ἔχῃ ἐκ μέρους αὐτοῦ ὑπόσχεσιν πιστότητος, οὕτως ὥστε τά λοιπά πρεσβύτερα μέλη νά δύνανται μετά πλήρους ἐμπιστοσύνης νά ὑπολογίζουν εἰς αὐτόν εἰς πάντα.

Ἡ οὐσία τοῦ δευτέρου σκέλους τῆς ὑποσχέσεως ταύτης, ἤτοι, «παραμένεις τῇ ἀσκήσει ἕως ἐσχάτης ἀναπνοῆς», συνίσταται εἰς τό ὅτι αἱ μοναχικαί ὑποσχέσεις ἔχουν χαρακτῆρα οὐχί προσωρινόν —διά τινα χρονικήν περίοδον—, ἀλλά ἀναλλοίωτον, ἀμετάθετον, ἐξερχόμενον τῶν ὁρίων τῆς παρούσης ζωῆς. Ὁ Κύριος εἶπεν: «Οὐδείς ἐπιβαλών τήν χεῖρα αὐτοῦ ἐπ᾿ ἄροτρον καί βλέπων εἰς τά ὀπίσω εὔθετος ἐστιν εἰς τήν Βασιλείαν τοῦ Θεοῦ» (Λουκ. θ´ 62). Ἐνταῦθα ἡ λέξις «εὔθετος» σημαίνει «καλῶς τεθειμένος πρός μίαν κατεύθυνσιν».

Καί ὄντως, ἐάν δεχθῶμεν τάς μοναχικάς ὑποσχέσεις μόνον ὡς προσκαίρους, σημαίνει ὅτι δέν συλλαμβάνομεν τό ἀληθές νόημα αὐτῶν καί μεταβάλλομεν τό πᾶν εἰς ἁπλῆν ἄσκησιν εὐσεβείας, ἐνῶ κατ᾿ οὐσίαν πρόκειται περί ἐγκαταλείψεως τῆς νηπιώδους καί μεταβάσεως εἰς τήν τελείαν ἡλικίαν. Ὁ Ἀπόστολος Παῦλος λέγει: «Ὅτε ἤμην νήπιος, ὡς νήπιος ἐλάλουν, ὡς νήπιος ἐφρόνουν, ὡς νήπιος ἐλογιζόμην· ὅτε δέ γέγονα ἀνήρ κατήργηκα τά τοῦ νηπίου» (Α´ Κορ. ιγ´ 11).

Ἡ νηπιότης παρέρχεται ἀνεπιστρεπτί, οὐχί τοσοῦτον ὑπό τήν χρονικήν ἔννοιαν, ὅσον ὑπό τήν ἔννοιαν τῆς ποιότητος ζωῆς. Πῶς δύνανται νά ἐξαλειφθοῦν ἡ πεῖρα, ἡ γνῶσις, ἡ σύνεσις, ὅταν ἤδη ἀπεκτήθησαν; Καθ᾿ ὅμοιον τρόπον καί διά τῶν ἀνωτέρω ὑποσχέσεων ἐκφράζεται ἄλλη συνείδησις ζωῆς ἐν γένει, περιέχουσα ἄλλο νόημα, ἄλλον σκοπό, ἄλλο περιεχόμενον. Ἡ ὑπόσχεσις τῆς ἁγνείας-σωφροσύνης, ἐπί παραδείγματι, κατά τί διαφέρει μιᾶς προσκαίρου ἐγκρατείας οἱουδήποτε ἄλλου ἀνθρώπου, ἐάν θεωρῇ τις αὐτήν παροδικήν μόνον ἄσκησιν; Ἡ ἐάν θεωρῶμεν τήν ὑπακοήν ὡσαύτως ὡς ἐφήμερον ἄσκησιν, τότε ποῦ εἶναι ἡ συνείδησις ὅτι διά τῆς ὑπακοῆς διεξάγεται πάλη κατά τῆς στενότητος τοῦ «ἰδίου θελήματος», ἤτοι τοῦ ἐγωκεντρισμοῦ, ὥστε νά καταστῇ τις οὕτω κατηκητήριον τοῦ θελήματος τοῦ Οὐρανίου Πατρός; Καί ἡ ἀκτημοσύνη ὡσαύτως, ἐάν ἁπλῶς ἐκληφθῇ ὡς παροδική διαμονή εἰς τάς στερήσεις, τότε ποῦ εἶναι ἡ κατανόησις ὅτι ἐν τῇ ὑποσχέσει ταύτῃ περικλείεται ὁ πόθος νά ὑπερνικήσωμεν ἐν γένει τήν ἐξουσίαν τῆς ὕλης ἐπί τοῦ πνεύματος τῇ βοηθείᾳ τοῦ Θεοῦ; Οὕτω λοιπόν δέν εἶναι «εὔθετος» εἰς τήν Βασιλείαν τῶν Οὐρανῶν ἐκεῖνος, ὅστις ἐπιστρέφει εἰς τά ὀπίσω ἀθετῶν τάς δοθείσας ὑπ᾿ αὐτοῦ ὑποσχέσεις. Καί εἶναι δυνατόν νά εἴπωμεν ὅτι, ὁσάκις παρουσιάζεται ἡ στροφή αὕτη πρός τά ὀπίσω, τοῦτο εἰς τήν πλειονότητα τῶν περιπτώσεων σημαίνει ὅτι αἱ ὑποσχέσεις ἐδόθησαν ἄνευ τῆς ἁρμοζούσης συναισθήσεως, ἄνευ τῆς ἀπαιτουμένης καταστάσεως πνεύματος. Ἐν ἄλλαις λέξεσι, δέν ἐτηρήθησαν αὗται, διότι παρασχέθησαν ἐπιπολαίως.

Αἱ τρεῖς γεννήσεις

Ὡμιλήσαμεν ἤδη περί τῶν τριῶν εἰδῶν κλήσεως, περί τῶν τριῶν ἀποταγῶν, περί τῶν τριῶν τύπων τοῦ σταυροῦ, περί τῶν τριῶν βαθμῶν τοῦ μοναχισμοῦ. Ἀλλά ἰδού, ὁ Ἅγιος Γρηγόριος ὁ Θεολόγος ὁμιλεῖ ἐπί πλέον περί τριῶν γεννήσεων, διά τῶν ὁποίων ὀφείλει νά διέλθῃ ὁ ἄνθρωπος κατά τήν ζωήν αὐτοῦ. Εἰς τήν ὑπό μορφήν ποιήματος ἐπιστολήν αὐτοῦ «Πρός Βιταλιανόν παρά τῶν υἱόν» γράφει ὅτι «διά τῆς πρώτης γεννήσεως», κατά σάρκα καί αἷμα, οἱ ἄνθρωποι ἔρχονται ἐπί τῆς γῆς καί ἐξαφανίζονται ταχέως· ἀκολούθως οἱ ἄνθρωποι γεννῶνται (δευτέρα γέννησις) ἐκ τοῦ καθαροῦ Πνεύματος, ὅταν ἐπ᾿ ἐκείνων οἱ ὁποῖοι ἐπλύθησαν δι᾿ ὕδατος (τοῦ Βαπτίσματος) κατέρχηται τό Φῶς (ἄνωθεν). Διά τῆς τρίτης (γεννήσεως) καθαρίζεται διά τῶν δακρύων καί τῶν πόνων ἡ ὑπό τοῦ κακοῦ ἁμαυρωθεῖσα ἐν ἡμῖν εἰκών τοῦ Θεοῦ. Ἡ πρώτη προέρχεται ἐκ τῶν γονέων, ἡ δευτέρα ἐκ τοῦ Θεοῦ· τῆς τρίτης ὅμως σύ ὁ ἴδιος εἶσαι αὐτουργός, ἐμφανιζόμενος εἰς τόν κόσμον ὡς εὐεργετικόν φῶς²¹.

Ὁ τόνος τοῦ λόγου τοῦ Ἁγίου δίδει εἰς ἡμᾶς νά ἐννοήσωμεν ὅτι ἡ τελευταία αὕτη γέννησις εἶναι ἡ τελειοτέρα. Τό νόημα αὐτοῦ ἔγκειται εἰς τό ὅτι ὁ ἄνθρωπος ὁ ὁποῖος ἔλαβε τήν δωρεάν τῆς χάριτος καί ἐγνώρισεν ἐν τῷ φωτί αὐτῆς τήν θείαν ζωήν, συγχρόνως δέ καί τήν πτῶσιν αὐτοῦ, προσκολλᾶται εἰς τό ἀγαθόν δι᾿ ἐπιπόνου ἀσκήσεως. Τοῦτο ἀκριβῶς τό γεγονός τῆς συνετῆς αὐτοτοποθετήσεως ἐν τῷ Θείῳ ἀγαθῷ εἶναι οὐσιῶδες διά τήν ζωήν τοῦ χριστιανοῦ ἀσκητοῦ. Ἐκδηλοῦται δέ τοῦτο διά τοῦ πλήρως ἀνικανοποιήτου τοῦ πνεύματος ἡμῶν ἐξ ὅσων ὑπάρχουν ἐπί τῆς γῆς, διά τῆς νοσταλγίας τοῦ Θεοῦ, διά τῆς δίψης τοῦ Θεοῦ, διά τῆς φλογερᾶς ἀναζητήσεως Αὐτοῦ.

Ἡ σκέψις αὕτη, νομίζω, περικλείεται εἰς τούς λόγους τοῦ Ἁγίου Σιλουανοῦ:

«Διψᾷ ἡ ψυχή μου τόν Κύριον
καί μετά δακρύων ζητῶ Αὐτόν.
Πῶς νά μή Σέ ζητῶ;
Σύ πρῶτος ἐζήτησας ἐμέ
καί ἔδωκας εἰς ἐμέ νά γευθῶ τῆς γλυκύτητος
τοῦ Πνεύματος τοῦ Ἁγίου,
καί ἡ ψυχή μου Σέ ἠγάπησεν ἕως τέλους»²².

 Σημειώσεις:

 ¹ Διά τῆς λέξεως «ὑποτακτικός» ὑπονοοῦμεν ἐνταῦθα οὐχί μόνον τόν δόκιμον-ἀρχάριον μοναχόν, ἀλλά καί τόν οἱονδήποτε μοναχόν, εἰσέτι καί τόν ἔχοντα λάβει τό σχῆμα πρό πολλῶν ἐτῶν, καθώς ἐπίσης καί πάντα χριστιανόν ὁ ὁποῖος ἀπευθύνεται πρός τόν πνευματικόν αὐτοῦ πατέρα διά νά λάβῃ καθοδήγησιν.

² Κλῖμαξ ΙΕ´ 33 καί 34, σ. 202.

³ Κλῖμαξ Δ´ 1, σ. 65.

⁴ Κλῖμαξ Δ´ 6, σ. 67.

⁵ Ἁγίου Ἰγνατίου (Μπραντζιανίνωφ), Ἐπιστολαί, ἔκδ. α´ Serguiev Possad, 1913, σ. 25.

⁶ Βίβλος Βαρσανουφίου καί Ἰωάννου, (ἐκδοθεῖσα ὑπό τοῦ Ἁγ. Νικοδήμου τοῦ Ἁγιορείτου), Ἀπόκρ. Βαρσανουφίου σνα´, ἔκδ. Ρηγοπούλου, Θεσσαλονίκη 1974, σ. 154.

⁷ «Ὑπάρχων ὡς Θεός, δι᾿ ἡμᾶς ἐφάνη καθ᾿ ἡμᾶς ἄνθρωπος· ὁμοίῳ γάρ τό ὅμοιον καλέσας». Ἀκάθιστος Ὕμνος, οἶκος 18.

⁸ Ἐνταῦθα ἐκ τῶν συμφραζόντων καθίσταται φανερόν ὅτι διά τῶν ὅρων «ἅγιος» καί κατωτέρω «ἁγιότης», πρέπει νά ἐννοήσωμεν «παρθένος» καί «παρθενία».

⁹ Τό κείμενον τοῦτο, σῳζόμενον μόνον εἰς λατινικήν γλῶσσαν, ἀναφέρεται εἰς τόν 3ον αἰῶνα. Saint Clément de Rome, Deux Epîtres aux Vierges, διασωθεῖσαι εἰς συριακήν μετάφρασιν. Μετάφρασις λατινική καί γαλλική ὑπό τοῦ Mgr. Clément Villecourt, Les deux Epîtres aux Vierges de Saint Clément romain, Paris 1855, κεφ. 6, σ. 131-133.

¹⁰ «Flos est ille ecclesiatici germinis, decus adque ordnamentum gratiae spiritatis… laudis et honoris opus integrum adque incorruptum, Dei imago respondens ad sanctimoniam Domini, illustrior portio gregis Christi… quantoque plus copiosa virginitas numero suo addit, gaudium matris augescit». PL 4, 443. De hab. virginum, Κεφ. 3, τόμ. 3, 3, σ. 189. Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum. Vindobonae 1868.

¹¹ Πρβλ. Φιλοκαλία, τόμ. Α´ , ἔκδοσις Ἀστέρος, σ. 65.

¹² Εἰς τό «Συμπόσιον τῶν δέκα Παρθένων» ὁ Ἅγιος Μεθόδιος Ὀλύμπου ἀναφέρει μεταξύ ἄλλων ὅτι ἡ συνείδησις τῆς ἀνθρωπότητος ἀνεπτύσσετο καί ηὔξανε πνευματικῶς μέχρι τῆς γνώσεως τῶν τελειοτέρων μορφῶν ζωῆς —τῆς σωφροσύνης καί τῆς παρθενίας. Ἱστορικῶς ἡ ἐξέλιξις αὕτη διῆλθε διά τῶν ἑξῆς φάσεων: Κατ᾿ ἀρχάς, «ἐν ὅσῳ ὁ κόσμος δέν ἦτο εἰσέτι πεπληρωμένος ἀνθρώπων» καί ἡ ἀνθρωπότης ὤφειλεν «αὐξάνεσθαι καί πληθύνεσθαι», οἱ ἄνδρες εἰσήρχοντο εἰς γάμον μετά τῶν ἰδίων αὐτῶν ἀδελφῶν. Ἔπειτα, ὅτε ἐπλήθυνε τό γένος τῶν ἀνθρώπων καί ἐξηπλώθη ἐπί τῆς γῆς, ἡ Θεία Πρόνοια διά προφητικῆς διδασκαλίας ἀποτρέπει τούς ἀνθρώπους ἐκ τοῦ εἴδους τῆς ζωῆς ταύτης πρός μίαν ὑψηλοτέραν ἠθικῶς ζωήν, καί οἱ γάμοι μετά τῶν ἀδελφῶν ἐθεωρήθησαν «αἱμομιξίαι». Περαιτέρω οἱ ἄνθρωποι μεταβαίνουν εἰς τήν ἔννοιαν τῆς μονογαμίας, «ἵνα μή συνουσιάζωνται μετά πολλῶν ὁμοίως πρός τά ζῶα, ὡς νά ἐγεννήθησαν μόνον διά τήν συνουσίαν», καί ἵνα μή ἐπιτελῶνται «μοιχεῖαι». Ἐν συνεχείᾳ ὁ Χριστιανισμός διδάσκει τούς ἀνθρώπους ἔτι ὑψηλοτέραν συνείδησιν περί ζωῆς, καί διά τῆς Ἐκκλησίας εἰσάγεται νέος περιορισμός τῶν γάμων κατ᾿ /eνδειξιν πλέον τῶν βαθμῶν τῆς πνευματικῆς ἡλικίας· οὕτως ἀπαγορεύονται, ἐπί παραδείγματι, γάμοι δύο ἀδελφῶν πρός δύο ἀδελφάς καί τά ὅμοια, πρᾶγμα τό ὁποῖον ἐκτός Ἐκκλησίας παραμένει ἀκατανόητον καί μέχρι τοῦ νῦν εἰσέτι. Διά τῆς ἀποστολικῆς διδαχῆς οἱ ἄνθρωποι ἀνάγονται εἰς τήν κατανόησιν τοῦ «τιμίου γάμου» καί τῆς «ἀμιάντου κοίτης», ὅθεν ἐν τέλει ἀνέρχονται μέχρι τῆς γνώσεως τῆς χριστιανικῆς παρθενίας, «μανθάνοντες νά ἀνυψῶνται ὑπεράνω τῆς σαρκός εἰσερχόμενοι εἰς τόν ἀτάραχον λιμένα τῆς ἀφθαρσίας...».

Θά ἤθελον ἐνταῦθα νά παρατηρήσω τήν ἄκραν ἐπικαιρότητα τοῦ κηρύγματος τῆς σωφροσύνης καί τῆς παρθενίας εἰς τάς ἡμέρας ἡμῶν. Ἡ ἀπόκλισις ἐκ τοῦ καθορισθέντος ὑπό τῆς Ἐκκλησίας συνδέσμου τοῦ γάμου καί ἑκάστη παράβασις ἐναντίον αὐτοῦ οὐχί μόνον ὑποβιβάζουν τήν μορφήν τοῦ ἀνθρωπίνου εἶναι, ἀλλά ἐπισύρουν καί τά χείρονα: τήν ἀποσύνθεσιν τῆς προσωπικότητος, ἥτις ποιεῖ τήν ἁμαρτίαν· τήν διάσπασιν τῶν οἰκογενειῶν, τήν διάλυσιν τῶν κρατῶν, τήν καταστροφήν καί τόν ὄλεθρον ὁλοκλήρων χωρῶν καί λαῶν. Ἐν σχέσει πρός πάντα ταῦτα δέον νά εἴπωμεν ὅτι, ἐάν ἡ πνευματική ἐξέλιξις τῆς ἀνθρωπότητος ἐσυνέχιζε πρός ἐκείνην τήν κατεύθυνσιν, ὡς ὑποδεικνύει ὁ Ἅγιος Μεθόδιος, τότε ἕν ἐκ τῶν πλέον σπουδαίων καί ἀνησύχων διά τούς συγχρόνους νόας ἐρώτημα, ἤτοι τό τοῦ ἐλέγχου τοῦ πληθυσμοῦ τῆς γῆς, θά ἐλάμβανε τήν καλυτέραν καί τῷ ὄντι ἀξίαν λύσιν, τῆς υἱοθεσίας τοῦ ἀνθρώπου ὑπό τοῦ Θεοῦ. Αἱ ἄγριαι, ἐγκληματικαί καί ἐντελῶς ἄφρονες θεωρίαι προγραμματισμοῦ τοῦ πληθυσμοῦ τῆς γῆς διά τῶν ἀλληλοεξοντωτικῶν πολέμων, θά ἐστεροῦντο βάσεως ἐν τῇ συνειδήσει τῶν ἀνθρώπων, καί ἡ ζωή ἐπί τῆς γῆς θά ἀπέβαινεν ἀληθῶς ὁμοία πρός τήν οὐράνιον:«Ἐλθέτω ἡ Βασιλεία Σου»!

¹³ 51ος Ἀποστολικός κανών· 9ος καί 14ος κανών τῆς ἐν Γάγγρᾳ Συνόδου.

¹⁴ Ἁγ. Γρηγορίου Νύσσης, Λόγος περί παρθενίας IV, 9, 5, «Sources Chrétiennes», τομ. 119, Paris 1966, σ. 332.

¹⁵ Ὑπενθυμίζομεν εἰς τό σημεῖον τοῦτο ὅτι ὁ Ἅγιος Παφνούτιος, ὁ ἴδιος ὤν παρθένος, εἰς τήν Α´ Οἰκουμενικήν Σύνοδον, κατά τήν μαρτυρίαν τοῦ Σωζομένου, ὑπῆρξεν κύριος ὑποστηρικτής τῆς θέσεως ὅπως μή θεωρηθῇ ὁ σώφρων γάμος κώλυμα διά τήν ἱερωσύνην. Μεταξύ τῶν πολυαρίθμων συνοδικῶν ἀποφάσεων, τῶν ἁπτομένων τοῦ θέματος αὐτοῦ, ὑπογραμμίζομεν τόν 13ον Κανόνα τῆς Ἕκτης Οἰκουμενικῆς Συνόδου (τῆς ἐν Τρούλλῳ, τό 691), ἡ ὁποία ἀπέρριψε κατηγορηματικῶς τό ἔθος τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ρώμης, ἥτις ἀπηγόρευε τήν χειροτονίαν τῶν ἐγγάμων διά τήν ἱερωσύνην.

¹⁶ Κλῖμαξ ΙΕ´ 83, σ. 217.

¹⁷ Καλῶς περί τούτου ἐδίδαξεν ἡ Ὁσία Συγκλητική, τῆς ὁποίας τόν βίον συνέγραψεν, ὥς τινες λέγουν, ὁ Ἅγιος Ἀθανάσιος ὁ Μέγας. (Ἡ μνήμη αὐτῆς τελεῖται τήν 5ην Ἰανουαρίου).

¹⁸ Κλῖμαξ ΙΣΤ´ 2 καί 3, σ. 219.

¹⁹ Κλῖμαξ ΙΣΤ´ 22, σ. 221.

²⁰ Κλῖμαξ ΙΣΤ´ 12, 15, 12, σ. 219-220.

²¹            260) «Οὐκ οἵη μερόπεσιν ἴη δειλοῖσι γενέθλη,
                           Ἐρχομένη σαρκῶν τε καί αἵματος, οἵα βροτοῖσιν
                           Ἔνθα τικτομένοισι καί ὀλλυμένοισι τάχιστα·
                           Τοίη μέν πρώτιστον· ἔπειτα δέ Πνεύματος ἁγνοῦ,
                           Εὖτε λεοσσαμένοισι δι᾿ ὕδατος ἤλυθεν αἴγλη.»
               165) «Ἡ δέ τρίτῃ, δακρύων τε καί ἄλγεως ἡμετέροιο,
                           Εἰκόν ἀποξύουσα μελανομένην κακότητι.
                           Τάων τήν μέν ἔχεις πατέρων ἄπο, τήν δέ Θεοῖο,
                           Τῆς δι᾿ αὐτός γενέτης, βιότω φάος ἐσθλόν ὀπάζων».
                                                                                              PG 37, 1498A- 1499A.

²² Ἀρχιμ. Σωφρονίου, Ὁ Ἅγιος Σιλουανός ὁ Ἀθωνίτης, Ἔσσεξ Ἀγγλίας ⁷1995, σ. 349.

 'Απόσπασμα ἀπό τό βιβλίο
τοῦ Ἀρχιμανδρίτου Σωφρονίου
ΑΣΚΗΣΙΣ ΚΑΙ ΘΕΩΡΙΑ
Μετάφρασις
ἐκ τοῦ ρωσικοῦ καί γαλλικοῦ
ὑπό τοῦ Ἱερομονάχου Ζαχαρίου
Ἱερά Σταυροπηγιακή Μονή
Τιμίου Προδρόμου
Ἔσσεξ Ἀγγλίας, 1996

[ Προηγούμενη Σελίδα ] [ Σύγχρονες γραφές ] [ Αρχή ]